Türkiyəli BMT Baş katibi ABŞ maraqlarına xidmət edərmi?

Türkiyəli diplomatın Birləşmiş Millətlər Təşkilatının növbəti baş katibi ola biləcəyi ehtimalı ABŞ diplomatiyası üçün Şərqi Aralıq dənizində mürəkkəb bir dönəmə təsadüf edir. Vaşinqton Yunanıstan və Kiprlə təhlükəsizlik tərəfdaşlığını dərinləşdirib, Türkiyənin isə hər iki ölkə ilə münasibətləri gərgin olaraq qalır. Türkiyə qoşunları Kiprin şimalında qalmaqdadır, Ankaranın Afina ilə dəniz sərhədləri və Egey adalarının statusu ilə bağlı fikir ayrılıqları isə davam edir. Belə bir şəraitdə Vaşinqton Türkiyənin keçmiş xarici işlər naziri Feridun Sinirlioğlunun BMT-nin ən yüksək postuna namizədliyini dəstəkləməkdən nə qazana bilər?

Sinirlioğlu António Guterresi əvəzləmək uğrunda yarışa rəsmən qoşulmasa da, məlumatlara görə, Ankara onun şanslarını öyrənmək üçün Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri ilə bu yöndə təmaslar qurub. Fransa türkiyəli namizədlə bağlı çəkincələrini dilə gətirib. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi 2026-cı il oktyabrın 12-də PassBlue nəşrinə bildirib ki, onun namizədliyini dəyərləndirir, lakin yekun qərar verilməyib.

Onun karyerası diqqətə layiqdir. O, 2002-2007-ci illərdə Türkiyənin İsraildəki səfiri, 2015-ci ildə isə xarici işlər naziri olub. 2016-2023-cü illərdə Türkiyəni BMT-də təmsil edib, 2024-cü ilin dekabrında isə Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) baş katibi təyin edilib. Diqqətçəkən məqam odur ki, Türkiyə ilə davam edən mübahisələrinə baxmayaraq, Yunanıstan onun bu təyinatını dəstəkləyib.

Sinirlioğlunun Kipr məsələsindəki fəaliyyəti də kontekst üçün əhəmiyyətlidir. 2022-ci ilin mayında Sinirlioğlu Guterresə məktub yazaraq iddia edib ki, 1960-cı ildə yaradılmış tərəfdaşlıq dövləti 1963-cü ildə başa çatıb. O, Ankaranın Kipr türkləri üçün suveren bərabərlik və beynəlxalq tanınma çağırışını müdafiə edib, bu mövqeni Kipr Respublikası rədd edir. 2017-ci ildə o, həmçinin Türkiyənin Kiprin eksklüziv iqtisadi zonasının bir hissəsinin (6-cı blok) Türkiyənin kontinental şelfi ilə üst-üstə düşdüyü iddiasını çatdırıb. Nikosiya bu iddianı da rədd edir.

Sinirlioğlu bu arqumentləri Türkiyənin nümayəndəsi kimi irəli sürüb, ona görə də bu mövqelər avtomatik şəkildə onun baş katib kimi necə davranacağını göstərmir. Bununla belə, onun keçmişi BMT-nin iki tərəf arasında etimadı bərpa etməsini çətinləşdirə bilər. Baş katib xüsusi nümayəndələr təyin edir, danışıqlara nəzarət edir və Təhlükəsizlik Şurasına hesabat verir. Uzun illərdir BMT vasitəçiliyinin nəticə vermədiyi Kiprdə bu vəzifəyə etimad həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Kipr prezidenti Nikos Christodoulides türkiyəli namizəd ideyasına qarşı çıxıb. Oktyabrın 2-də Sinirlioğlu ilə bağlı məlumatlara münasibət bildirərək o, Türkiyənin addımlarının bu vəzifənin məsuliyyətinə uyğun gəlmədiyini deyib və Ankaranı BMT Nizamnaməsini pozmaqda ittiham edib. Onun tənqidi Sinirlioğlunun şəxsi təcrübəsinə yox, Türkiyənin siyasətinə yönəlib. Oktyabrın 13-də Christodoulides həm də vurğulayıb ki, baş katib kim olursa-olsun, Kiprlə bağlı Təhlükəsizlik Şurası qətnamələri ilə bağlı olacaq.

Bu fərq ona görə vacibdir ki, Şura uzun müddətdir ikizonalı, ikicəmiyyətli federasiyanı dəstəkləyir, Türkiyə isə iki dövlətli həll modelini müdafiə edir. Sinirlioğlu özünü elə bir prosesdə vasitəçi rolunda tapardı ki, orada onun əvvəllər Ankaranın mövqeyini müdafiə etməsi Şuranın formalaşdırdığı çərçivə ilə ziddiyyət təşkil edir.

Türkiyənin Vaşinqtonla münasibətləri də başqa bir problemli məqamdır. Hər iki ölkənin NATO müttəfiqi olmasına baxmayaraq, Ankaranın Rusiyanın S-400 raket sistemini alması və ABŞ-ın Suriya siyasəti ilə bağlı gərginliklər yaşanıb. Ölkənin Liviyadakı hərbi iştirakı, Şərqi Aralıq dənizində dəniz iddiaları və İsraillə gərgin əlaqələri də Amerika diplomatiyasını mürəkkəbləşdirib.

Suriya maraqların toqquşduğu aydın nümunədir. ABŞ “İslam Dövləti”nə (İŞİD) qarşı kürdlərin rəhbərlik etdiyi qüvvələrlə tərəfdaşlıq qurub, Türkiyə isə aparıcı kürd silahlı dəstəsini terror təşkilatı sayır. Türkiyə Suriyada hərbi müdaxilələr edib və müxalifət qruplarını dəstəkləyib. BMT isə diqqəti siyasi danışıqlara və humanitar yardıma yönəldib. Baş katib kimi Sinirlioğlu Ankaranın maraqlarına zidd maraqları olan hökumətlərlə işləməli, eyni zamanda hamını öz müstəqilliyinə inandırmalı olardı.

Məlumatlara görə, Tramp administrasiyası Guterresin varisinin seçilməsi prosesində BMT islahatını prioritet elan edib. Vaşinqton Sinirlioğlunun islahatla bağlı ideyalarını, eləcə də Təhlükəsizlik Şurası qərarlarına yanaşmasını nəzərdən keçirməlidir. Amma onun diplomatik bioqrafiyası nə qədər təsirli olsa da, təkcə təcrübə onun əvvəl təmsil etdiyi hökumətlə bağlı mübahisələrdə necə davranacağını öncədən demir.

Vaşinqton üçün Sinirlioğlunu dəstəkləməyin riskləri mümkün faydalardan daha ağır görünür. Onun təyinatı Türkiyə ilə ABŞ-ın tərəfdaşları arasındakı mübahisələri həll etməyəcək və ABŞ-Türkiyə münasibətlərini yaxşılaşdıracağına dair heç bir əlamət yoxdur. Əksinə, bu, Kiprdə BMT vasitəçiliyini daha da çətinləşdirə və ABŞ-ın təhlükəsizliyi üçün önəmli olan hökumətlərlə gərginliyi artıra bilər.

Prezident Donald Tramp çox vaxt Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Erdoǧana güzəştə getsə də, bunu Erdoğanın Türkiyənin ABŞ-a regiondan çəkilmək imkanı verəcək təhlükəsizlik rolunu öz üzərinə götürəcəyinə dair vədinə inandığı üçün edir. Lakin Sinirlioğlunun dəstəklənməsi bu funksiyanı yerinə yetirməyəcək. Güclü strateji üstünlük olmadan Vaşinqtonun onun namizədliyini nəyə görə dəstəkləyəcəyini anlamaq çətindir.