Türkiyənin Liviyadakı mövqeyi Yunanıstan-Misir əməkdaşlığının hüdudlarını üzə çıxarır

Yunanıstanla Misir Şərqi Aralıq dənizində əlaqələrini ardıcıl şəkildə dərinləşdirib. Bu yaxınlaşma əsasən müəyyənləşdirilmiş dəniz sərhədləri və birgə təhlükəsizlik əməkdaşlığı üzərində qurulub. Tərəflərin müstəsna iqtisadi zonalarla bağlı 2020-ci il razılaşması Türkiyənin Liviya ilə sazişinə meydan oxudu və Afina ilə Qahirəni daha sıx uzlaşdırdı. Ancaq Türkiyə Liviyada rolunu genişləndirdikcə, o cümlədən şərqdəki hakimiyyət strukturları ilə təmaslarını artırdıqca, Yunanıstan-Misir əməkdaşlığının məhdudiyyətləri də üzə çıxmağa başlayıb.

Misirin Ankara ilə münasibətlərinin istiləşməsi göstərir ki, dəniz məsələlərində razılıq hər zaman iki ölkənin Türkiyənin regional ambisiyalarına daha geniş yanaşmanı bölüşməsi demək deyil.

Son proseslər bu dəyişikliyi nümayiş etdirir. 2026-cı il oktyabrın 15-də Yunanıstan və Misir rəsmiləri Liviyanın gələcəyi, təhlükəsizlik və dəniz mübahisələrini müzakirə etmək üçün Afinada görüşdülər. Beş gün sonra Liviyanın Benqazidə yerləşən Nümayəndələr Palatası, daha əvvəl bu sazişi rədd etsə də, Türkiyənin 2019-cu ildə Tripoli ilə imzaladığı dəniz memorandumunu təsdiqlədi. Bu, dönüş nöqtəsidir: Türkiyə indi Liviyada hər iki tərəflə əlaqələr qura bilir və bu, Yunanıstanla Misirin Türkiyənin təsirinə qarşı çıxmaq üçün əvvəlki əlaqələrinə arxalanmasını daha da çətinləşdirir.

Afina və Qahirə təkcə diplomatik etirazlarla kifayətlənməyib. Yunanıstan bildirir ki, Türkiyə-Liviya memorandumu Kritin və digər Yunan adalarının dəniz hüquqlarını nəzərə almır, Misir isə sənədin öz müstəsna iqtisadi zonasını və kontinental şelfini pozduğunu deyir. Oktyabrın 22-də xarici işlər nazirləri 2020-ci il dəniz sərhədlərinin delimitasiyası üzrə razılaşmanın şərqə doğru uzadılmasını müzakirə etməyi davam etdirmək barədə razılığa gəldilər. Bu, tərəfdaşlığın və koordinasiyanın davam etdiyini göstərir. Bununla belə, mümkün uzadılmanın həcmi, xüsusən dəniz iddialarının ən həssas olduğu Kastelorizo yaxınlığında hələ də qeyri-müəyyəndir.

Misir memoranduma qarşı hüquqi mübahisəyə də hazırlaşır, eyni zamanda Türkiyə ilə münasibətləri yaxşılaşdırmağı davam etdirir. Oktyabrın 23-də Misirin xarici işlər naziri Bədr Əbdülati İstanbulda Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanla görüşüb və Misirin razılaşmaya qarşı olduğunu bir daha bəyan edib. Görüş əlaqə kanallarını açıq saxladı: Fidan Misirin narahatlıqlarını qəbul etdi və əlavə danışıqları dəstəklədi. Qahirə Ankaranın dəniz iddialarına etirazını davam etdirir, paralel şəkildə ikitərəfli münasibətləri yaxşılaşdırmağa çalışır.

Misirin yanaşması praktiki amillərlə şərtlənir. Misirlə həmsərhəd olan Liviyadakı qeyri-sabitlik ölkənin təhlükəsizliyinə təsir göstərir. Qahirənin Şərqi Liviya liderləri ilə münasibətləri mühümdür, ancaq feldmarşal Xalifə Haftarın memorandumu dəstəkləməsi Misirin mövqeyini mürəkkəbləşdirib. Öz maraqlarını qorumaq üçün Misir çox vaxt Türkiyə kimi rəqiblərlə belə praqmatik təmasa gedir. Türkiyənin Liviyadakı iştirakı artdıqca, Qahirə bir mübahisənin daha geniş münasibətləri kölgədə qoymasına yol verməkdənsə, Ankara ilə təmasda qalmağın üstünlüyünü görür.

Yunanıstanın qarşısında isə başqa prioritetlər dayanır. Memorandum Afinanın Kritin cənubundakı iddialarına təhdid yaradır və buna görə də onun qəbulunun qarşısını almaq Yunanıstan üçün əsas diplomatik hədəfdir. Misir Liviyanın sabitliyi və sərhəd təhlükəsizliyinə önəm versə də, diqqətini daha çox təsir imkanlarını qorumağa yönəldir. Yunanıstan isə birbaşa suverenliyinə yönələn çağırışlarla üz-üzədir və bütün Liviya fraksiyaları ilə əlaqələr qurmaqla diplomatik səylərini şaxələndirməyə ehtiyac duyur. Türkiyə dayaq nöqtələrini möhkəmləndirdikcə, Afina və Qahirə uyğunlaşmalı, mümkün olan yerlərdə birlikdə işləməklə yanaşı, ayrıca təmaslar da aparmalıdır. Tərəfdaşlıq dayanıqlıdır, ancaq uzunmüddətli uğur çeviklikdən, dialoqdan və rəqabət aparan maraqlar arasında manevr etmək bacarığından asılıdır.

Bu fərqlər ikitərəfli əməkdaşlığı sarsıtmır, amma onun sərhədlərini müəyyənləşdirir. Afina koordinasiyanı güclü saxlamaq üçün dəniz razılaşmasının yenilənməsi kimi praktik kəsişmə nöqtələrinə fokuslanmalıdır. Eyni zamanda, Yunanıstan Liviyada rəqib hakimiyyət strukturları ilə öz əlaqələrini də inkişaf etdirməlidir. Türkiyənin Şərqi Liviyada iştirakını dərinləşdirməsi daha geniş və daha çevik yanaşmanın zəruriliyini xatırladır.

ABŞ də prosesi yaxından izləyir. Əvvəlcə danışıqlara çağıran ABŞ Dövlət Departamenti oktyabrın 25-də memorandumun ratifikasiyasını “təxribatçı” adlandırdı. Dövlət Departamenti hər ikisi NATO müttəfiqi olan Yunanıstan və Türkiyəni fikir ayrılıqlarını dialoq yolu ilə aradan qaldırmağa səslədi.

Vaşinqtonun reaksiyası göstərir ki, ABŞ müttəfiqlər arasında gərginlikdən qaçmaq istəyir. Ancaq bu mübahisə təkcə Yunanıstan və Türkiyə ilə bağlı deyil; Misir və Liviyanın da maraqları var. Dəniz sərhədləri ətrafında qeyri-müəyyənlik enerji axtarışını və investisiyaları ləngidə bilər. ABŞ danışıqlar yolu ilə həll istəyir, lakin razılaşmadan təsirlənən digər ölkələrin hüquqlarını da nəzərdən qaçırmamalıdır.

Yunanıstan üçün ABŞ diplomatiyası kömək edir, amma daha geniş regional planı əvəzləyə bilməz. Vaşinqton həm də anlamalıdır ki, Türkiyənin Liviyada artan rolu yalnız Yunanıstana deyil, bir sıra Amerika tərəfdaşlarına, eləcə də ABŞ-ın regionda sabitlik maraqlarına təsir göstərir.

Son dəyişikliklər Yunanıstan-Misir münasibətlərində böhrandan xəbər vermir, çünki hər iki hökumət hələ də Türkiyə-Liviya memorandumuna qarşı çıxır və əməkdaşlıq üçün yeni yollar axtarır. Yunanıstan və Misir Türkiyəyə fərqli yanaşsalar da, tərəfdaş olaraq qala bilərlər. Ancaq bu fərqləri necə idarə etmələri regionda birlikdə nəyə nail olacaqlarını müəyyənləşdirəcək.