MEF-in yeni hesabatı: bombalar İran rejimini zəiflədib, onu yalnız siyasət əvəz edə bilər

FİLADELFİYA – 28 oktyabr 2026-cı il – Fevraldan bəri ABŞ və İsrailin zərbələri İranın yüksək rütbəli komandirlərini öldürüb, onun nüvə və raket proqramlarına ziyan vurub, dörd onillik ərzində qurulan regional caydırıcılıq şəbəkəsinin böyük hissəsini sıradan çıxarıb. Bununla belə, İran İslam Respublikası hakimiyyətdə qalır, mübarizəni davam etdirir və hələ də Körfəzdə gəmiçiliyi risk altında saxlaya bilir.

Johns Hopkins Universitetinin Qabaqcıl Beynəlxalq Araşdırmalar Məktəbinin (School of Advanced International Studies, SAIS) professor-müəllimi (professorial lecturer) Seth D. Kaplan “Fracturing the Iranian Regime” adlı məqaləsində bunun səbəblərini izah edir və Vaşinqtonla Qüdsün bundan sonra nə etməli olduğunu ortaya qoyur. Onun fikrincə, rejimin sağ qalması əlində qalan raketlərdən çox, İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (IRGC/SEPAH) təşkil etdiyi və qoruduğu idarəçi koalisiyanın vahidliyinə söykənir. Korpus nəhəng kommersiya aktivləri hesabına özünü maliyyələşdirir, ölkədaxili repressiyaları idarə edir, əyalət məmurlarını, dini fondları və biznes şəbəkələrini vahid bir mexanizmdə birləşdirir. Bu struktur ayaqda qaldıqca Tehran zərbələri udub mübarizəni davam etdirə bilər.

İyirmi il ərzində milyonlarla iranlı rejimə qarşı yürüş edib, tətilə çıxıb, təşkilatlanıb. Hər hərəkat eyni maneəyə dirənib: vahid təhlükəsizlik aparatı qarşısında, idarəetmə alternativi olmayan parçalanmış müxalifət. Kaplan yazır: “Təkcə legitimlik rejim dəyişikliyi doğurmur. Təşkilatlanma doğurur.”

Diktaturalar nadir hallarda insanların qəzəblənməsi üzündən yıxılır. Kaplanın sözləri ilə desək, “avtoritar sistemin dağılması kütlələri inandırmaqdan çox elitanın qeyri-müəyyənliyindən asılıdır”. Buna görə də “əsas nəticə budur ki, rejimin parçalanması hadisə yox, prosesdir”.

Kaplan bir-birini gücləndirən dörd istiqamət təklif edir:

1. Müxalifəti birləşdirmək. Ölkə daxilindəki və diasporadakı fəalları birləşdirən, tətilləri koordinasiya edə, diplomatiya apara və lazım gələn məqamda idarəetməni üzərinə götürə biləcək vahid siyasi platforma qurmaq.
2. Rejimin koalisiyasını parçalamaq. Repressiyalara əmr verənlərə məsuliyyət, bunu etməyən texnokratlara, dövlət qulluqçularına, biznes liderlərinə və çağırışçılara isə gələcək vəd etmək.
3. İnformasiya müharibəsində qalib gəlmək. Senzuraya davamlı rabitəni maliyyələşdirmək, pozuntuları sənədləşdirmək, korrupsiyanı ifşa etmək və iranlılara bundan sonra nə olacağını göstərmək.
4. İqtisadi rəqabət aparmaq. Tətil edən işçiləri dəstəkləmək, sanksiyaları adi ailələrə yox, SEPAH-a yönəltmək və bərpa üçün inandırıcı plan təklif etmək.

Məqalənin ən cəsarətli təklifi İran daxilində qorunan müxalifət anklavlarının yaradılmasıdır. Suriyada kənardan caydırıcılıq müxalifətin nəzarətində olan İdlibi kifayət qədər uzun müddət ayaqda saxladı ki, onun institutları ölkənin sonrakı keçid prosesinə qoşula bildi. İrandakı anklavların böyük ehtimalla ilk olaraq Kürdüstanda və Bəlucistanda yaranacağı gözlənilir, lakin Kaplan xəbərdarlıq edir ki, onlar farsların çoxluq təşkil etdiyi mərkəzi bölgələrə də yayılmalıdır, əks halda rejimin separatizm narrativini qidalandırmaq riski yaranar. Ərazinin özü onun verdiyi siqnal qədər önəmli deyil: Tehran öz xəritəsi üzərində mübahisəsiz nəzarəti itirən kimi, məmurlar ehtiyatlı davranmağa başlayır.

Kaplan Vaşinqtonla Qüdsə bir-birini tamamlayan rollar verir. ABŞ farsdilli mediadan tutmuş, rejim yıxılandan sonrakı gün nazirliklərin və əsas xidmətlərin işini davam etdirməsini təmin edəcək fövqəladə planlaradək siyasi, iqtisadi, informasiya və keçid planlaşdırması istiqamətində səylərə rəhbərlik etməlidir. İsrail isə SEPAH komandirləri, raket qüvvələri, dron infrastrukturu və “Hizbullah”dan husilərə qədər uzanan proksi qüvvələr üzərində hərbi və kəşfiyyat təzyiqini davam etdirməlidir. Hər ikisi bunu səssizcə etməlidir. Kaplan xəbərdarlıq edir ki, görünən xarici himayə rejimin ən sevdiyi təbliğat xəttini onun əlinə verər. Keçid “şübhəsiz şəkildə iranlıların rəhbərliyi altında” qalmalıdır.

Qısası, məqsəd rejimi zəiflətməkdən onun varisini qurmağa doğru dəyişir. “Bu miqyasda strateji imkanlar nadir hallarda olur,” – deyə Kaplan yekunlaşdırır. Hərbi təzyiqə uyğun siyasi təşkilatlanma olmasa, “rejim bir daha uyğunlaşa, əlində qalan güc ehtiyatlarını birləşdirə və sağ qala bilər”.

MEF-in Iran Freedom Project (“Azad İran” layihəsi) direktoru Mehrdad Marty Youssefiani deyib: “Seth Kaplan əsl ağırlıq mərkəzini dəqiq müəyyən edir: bu, raketlər və ya sentrifuqalar deyil, rejim oliqarxları ilə birlikdə IRGC-nin mərkəzində dayandığı koalisiyadır. Strateji təzyiqin inandırıcı siyasi alternativ, elitaya fərqləndirilmiş yanaşma və aydın bərpa yolu ilə uzlaşdırılması iranlıların öz subyektliyini və institusional davamlılığı önə çıxarır. Hərbi uğurlar məhz bu yolla davamlı keçidə çevrilir.”

MEF-in icraçı direktoru Gregg Roman deyib: “Seth Kaplan anlayır ki, İranda rejim dəyişikliyi yalnız çoxşaxəli yanaşma ilə mümkündür – elə bir yanaşma ki, IRGC-nin başçılıq etdiyi hökuməti həm hərbi baxımdan, həm də içəridən zəiflətsin, eyni zamanda vətəndaş cəmiyyətinin və işlək iqtisadiyyatın yenidən qurulması üçün imkanlar yaratsın. Onun arqumentləri dərin, orijinal və inandırıcıdır.”

Məqalənin tam mətni burada əlçatandır.

Yaxın Şərq Forumu haqqında

1994-cü ildə təsis edilmiş tətbiqi siyasət araşdırmaları təşkilatı olan Yaxın Şərq Forumu Yaxın Şərqdə Amerikanın maraqlarını təşviq edir və Qərbi Yaxın Şərqdən gələn təhdidlərdən qoruyur.

Ətraflı məlumat üçün əlaqə: Gregg Roman info@meforum.org +1 (215) 546-5406 @greggroman (X)