İran daxili çıxılmazlıqda, rejim “nə sülh, nə müharibə” vəziyyətindən çıxış yolu axtarır

2025-ci il sentyabrın 8-də mərhum ali rəhbər Əli Xamenei “düşmənin bizə dayatdığı” “nə müharibə, nə sülh” vəziyyətinin ölkə üçün təhlükəli olduğunu demişdi. Bu ifadə 2026-cı il fevralın 28-də başlayan birgə ABŞ-İsrail əməliyyatından sonra geniş yayılıb.

Xameneinin bu ifadəsi İranın eyni vaxtda həm iqtisadi və ictimai təzyiqlərə məruz qaldığı, həm də müharibə təhlükəsi ilə üzləşdiyi vəziyyətə işarə edir. İran tərəfi bunu həm maddi, həm də psixoloji təzyiq kimi qiymətləndirir. Xamenei bu termini işlədikdən sonra jurnalistlər və ziyalılar mövzunu geniş izah edib, özünütəminetmə kimi çıxış yolları təklif ediblər. Son münaqişədən sonra aşağı səviyyəli rəsmilər və jurnalistlər yenidən bu ifadə ətrafında müzakirələrə başlayıblar. İndi isə hakimiyyətin ən yüksək eşelonları da yenidən bu barədə danışır.

Ali rəhbər Mücteba Xamenei yeni ali rəhbər kimi səlahiyyət müddətinin böyük hissəsində gözə görünməyib. Buna səbəb atasının ölümünə gətirib çıxaran zərbələr zamanı şikəst olması, hətta bundan da ağır vəziyyətdə qalması, yaxud ABŞ və ya İsrailin onun yerini öyrənəcəyi təqdirdə hədəfə çevriləcəyindən ehtiyat etməsi ola bilər. Son həftələrdə o, daha çox idarəetmə məsuliyyəti öz üzərinə götürüb. Mətbuat məlumatlarına görə, o, üç hakimiyyət qolunun rəhbərləri və Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Möhsün Rzai ilə görüşüb.

Məlumatlara görə, Mücteba oktyabrın 28-də Rzaiyə deyib ki, Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası “dörd tədbirə” — yəni “mədəniyyət, siyasət, iqtisadiyyat və təhlükəsizlik” sahələrinə təsir göstərməlidir. O, İranın Hörmüz boğazını idarə etməli və qonşu dövlətlərlə ikitərəfli münasibətlərə malik olmalı olduğunu bir daha təkrarlayıb. O vurğulayıb ki, hakimiyyət orqanları “nə sülh, nə müharibə” vəziyyətinə son qoymaq üçün çalışmalıdır.

Rejimin, ehtimal ki, ən mühüm iki rəsmisi sayılan Xamenei və Rzai bu dilemma barədə prezident Məsud Pezeşkianın “nə sülh, nə müharibə çox adamın çörək tapmaqda çətinlik çəkməsinə səbəb olub” deməsindən cəmi beş gün sonra danışıb. Pezeşkian İrana qarşı dəniz blokadasına işarə edərək əlavə edib: “Mən inanıram ki, biz bu vəziyyətdən də çıxmalıyıq”.

Açıq müzakirələr İran İslam Respublikasının nə dərəcədə təzyiq hiss etdiyini göstərir. Adi iranlılar müharibənin nə vaxt yenidən başlayacağını düşünürlər. İş adamları investisiyaları təxirə salırlar. İnflyasiyanın qısa müddətli enişindən sonra İran Mərkəzi Bankı keçən ay bildirib ki, İran təqviminin şəhrivər ayında [avqustun 23-dən sentyabrın 22-dək] göstərici yenidən illik 89,8 faizlə pik həddə çatıb. Johns Hopkins University-nin iqtisadçısı Steve Hanke isə İranda inflyasiyanın 158 faizə daha yaxın olduğunu hesablayır. Sentyabrın 3-də dərc olunmuş hesabata görə, müharibənin dağıntıları səbəbindən 290 000 fəhlə işsizlik müavinətinə yazılıb. Mülki dövlət qulluqçuları da dolanışığı təmin etməkdə çətinlik çəkirlər. Ən mühüm sual isə təhlükəsizlik personalının maliyyə vəziyyətidir.

İranlı qərarvericilər rejimin bu problemdən çıxış yolu ilə bağlı hələ də yekdil mövqeyə gələ bilmirlər. Təyinatından sonra Rzai milli birliyi vurğulayıb, yeni bir üsyandan narahatlığını dilə gətirib. Bacarıqlı siyasətçi olduğunu sübut etmiş Pezeşkian Anlaşma Memorandumunu müdafiə etməkdə davam edir. O, şəxsən diplomatik razılaşmaya çağırmasa da, onun islahatçı təmsilçiləri ABŞ ilə böyük sövdələşməni ucadan müdafiə edir, bəziləri isə daha da irəli gedərək rejimin istiqaməti ilə bağlı referendum təklif edirlər. Spiker Məhəmməd Bağır Qalibaf sentyabrın 12-də deyib: “Biz həm vuruşacağıq, həm də danışıqlar aparacağıq”, hansı lazımdırsa. Bu bəyanat həm siyasi kursu, həm də siyasi koalisiyanın idarə olunmasını əks etdirir. Bu arada, təhlükəsizlik qurumlarının mövqeyini ifadə edən xarici işlər naziri Abbas Əraqçi oktyabrın 25-də müharibə ilə bağlı narahatlıqları rədd edərək bildirib ki, İran istənilən halda öz siyasətini dəyişməyəcək.

Əli Xameneinin dövründə maraqlı tərəflər irəliyə doğru müxtəlif variantları müzakirə edir, tabeliyində olanlar konsensusa gələ bilməyəndə isə ali rəhbər hakim kimi çıxış edirdi. Oğlunun bu ənənəni davam etdirib-etdirməyəcəyi hələ bəlli deyil, amma görünür, hamı mövcud vəziyyətin davamlı olmadığı fikrində ortaqdır.