Türkiyənin Çin ilə enerji sazişi Rusiyadan S-400 alışı kimi ABŞ reaksiyasına səbəb olacaqmı?
Ankara möhkəm maliyyələşmə və aydın son tarixlər tələb etməli, həssas infrastrukturun nəzarətini Türkiyədə saxlamalıdır.
Umud Shokri Vaşinqtonda fəaliyyət göstərən enerji strateqi və xarici siyasət üzrə məsləhətçidir. O, enerji təhlükəsizliyi, iqlim siyasəti və qlobal enerji keçidləri sahəsində iki onillikdən artıq təcrübəyə malikdir.

Türkiyə Çin maliyyəsi hesabına dayanıqlı enerji sahəsini inkişaf etdirməyi hədəfləyir. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın cavab verməli olduğu əsas sual odur ki, Çin texnologiyasını qucaqlaması Rusiyanın müdafiə məhsullarına yönəlişinin ssenarisini təkrarlayacaqmı. Həmin addımın nəticəsi ABŞ hökumətinin Türkiyəni F-35 Birgə Zərbə Qırıcısı proqramından çıxarması olmuşdu.
Qüsurlu olsa da, Türkiyənin Rusiyadan S-400 silahları almasına dair analogiya yenə də cəlbedici görünür. Bir ölkənin enerji şəbəkəsinin kimə məxsus olması təhlükəsizlik riskləri yarada bilər və təklif olunan investisiya elektrik ötürücü infrastrukturunu da əhatə edir. Prezident Donald Tramp Ərdoğana qarşı ehtiramlı mövqe tutsa da, Türkiyə liderinin nə demokratların rəhbərlik etdiyi Konqresdən, nə də Trampın varisindən belə bir səxavət görəcəyi gözlənilmir.
2026-cı il noyabrın 12-də Antalyada keçirilən BMT-nin İqlim Dəyişiklikləri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 31-ci iclasında Türkiyənin energetika naziri Alparslan Bayraktar Çinin Milli Enerji İdarəsi ilə ilkin razılaşma əldə olunduğunu açıqladı. Razılaşmaya əsasən, Çin enerji saxlanması, 4.000 meqavatlıq ötürücü infrastruktur, həmçinin 7.000 meqavatlıq günəş və külək enerjisi üçün 15 milyard dollar investisiya yatıracaq. Bayraktar bildirdi ki, bu əməkdaşlıq Türkiyəyə texnologiya və turbin istehsalı gətirə bilər.
Bu, Türkiyədə istehsalı gücləndirə və ölkənin xarici yanacaqlardan asılılığını azalda bilər. Ancaq tərəflərin heç biri məkanları, maliyyələşmə planlarını və ya tamamlanma tarixlərini açıqlamayıb. Layihələr ləngisə və ya xərclər artsa, türk tərəfdaşların, Çin maliyyəçilərinin və yaxud ictimaiyyətin hansı həcmdə risk daşıyacağı da bəlli deyil.
Türkiyənin gözləmək üçün əsasları var. 2024-cü ildə Çinin elektrikli avtomobil istehsalçısı BYD (Build Your Dreams) Türkiyənin qərbindəki Manisada illik 150.000 avtomobil istehsal gücünə malik 1 milyard dollarlıq müəssisə tikmək niyyətini açıqlamışdı. 2026-cı ilin ortalarınadək tikintiyə başlanmayıb. BYD-nin bir rəhbər əməkdaşının sözlərinə görə, gecikmələrdən sonra Türkiyə hakimiyyət orqanları biznesin təşviqlərə çıxışını bloklayanda şirkət layihəni dayandırıb.
Mümkün təhlükəsizlik narahatlıqlarını əsas gətirən Tramp 2026-cı ilin avqustunda ABŞ-ın elektrik şəbəkəsində xaricdən təchiz olunan texnologiyanın araşdırılması barədə sərəncam verdi. Türkiyə həmin sərəncamın əhatəsinə düşmür, amma ABŞ qurumları Çinin strateji niyyətlərindən və Türkiyənin ümumi istiqamətindən getdikcə daha çox narahat olduğu üçün bu, yenə də bir xəbərdarlıqdır.
Məhz bu məqamda Ərdoğanın Tramp ilə şəxsi münasibətləri göründüyü qədər də qoruyucu qalxan deyil. Tramp Türkiyəyə qarşı sanksiyaları ləğv etmək istədiyini və F-35-lərin satışına açıq olduğunu desə də, Konqresi buna əməl etməyə məcbur etmək səlahiyyətinə malik deyil.
Əgər faktiki müqavilələr Çin təchizatçılarına şəbəkənin həssas proqram təminatına nəzarət, əməliyyat məlumatlarına çıxış və ya Türkiyənin asanlıqla əvəzləyə bilməyəcəyi sistemlərə texniki xidmət üzrə məsuliyyət versə, gələcək administrasiya Çinin iştirakına qarşı daha sərt xətt tuta bilər. Bu məsələ müdafiə texnologiyaları və ya digər birgə layihələrlə bağlı danışıqlarda qaldırıla bilər. Türkiyənin Çinin nəhəng mobil telefon şirkəti Huawei ilə problemli münasibətləri ucbatından Vaşinqtonda səbr onsuz da tükənmək üzrədir; ABŞ kəşfiyyatı bu şirkətin casusluq riski yaratdığına inanır.
Sanksiyalara qədər gedib çıxmasa belə, yeni bir fikir ayrılığı razılaşmaların təsdiqi proseslərini ləngidə və artıq illərdir müdafiə sahəsindəki sürtüşmələrdən yüklənmiş münasibətləri daha da gərginləşdirə bilər. Əsl risk Türkiyənin imzalayacağı müqavilələrdən asılı olacaq.
Türkiyə bütün yumurtalarını bir səbətə qoymadan da Çinin texnoloji bilik və bacarığından yararlana bilər. O, möhkəm maliyyələşmə və aydın son tarixlər tələb etməli, türk şirkətlərinə real rol verməli, həssas infrastruktur üzərində nəzarəti türk tərəfin əlində saxlamalı, Avropadan, Fars körfəzindən və digər investorlardan rəqabətli təkliflər axtarmalıdır.
Seçim sadəcə Pekinlə Vaşinqton arasında deyil. Türkiyənin daha çox bərpaolunan enerjiyə ehtiyacı var və Çin bunu təmin etməyə kömək etmək üçün əlverişli mövqedədir. Bununla belə, Ərdoğan S-400 epizoduna elə bir xatırlatma kimi yanaşmalıdır ki, bəzi qərarların nəticələri istənilən bir Amerika prezidentliyindən də uzun çəkir. BYD təcrübəsi də xəbərdarlıq olmalıdır ki, Çin bəzən vədlərdə icradan daha cəld olur.
Əgər Ankara müqavilələri möhkəm rəsmiləşdirib tərəfdaş seçmək imkanını qoruyub saxlasa, enerji sazişi onun gələcəyini gücləndirə bilər. Bu sualları kənara qoysa, bugünkü “yaşıl investisiya” elanı sabahın diplomatik baş ağrısına çevrilmək riski daşıyır.
Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)