Yunanıstan Türkiyəyə qarşı Afrikada hücuma keçməlidir
Türkiyə bu gün Somalini fransızların və belçikalıların öz müstəmləkə ərazilərinə yanaşdığı kimi istismar edir.
Michael Rubin İran, Türkiyə və Afrika Buynuzu üzrə ixtisaslaşıb. Onun karyerasına Pentaqon rəsmisi kimi çalışdığı dövr, İran, Yəmən və İraqda sahə təcrübəsi, həmçinin 11 sentyabr hadisələrindən əvvəl “Taliban”la təmaslar daxildir. Cənab Rubin hərbi təhsilə də töhfə verib, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri və Dəniz Piyadaları bölmələrinə regional münaqişələr və terrorizm barədə dərs deyib. Onun elmi fəaliyyətinə “Dancing with the Devil” və “Eternal Iran” kimi bir sıra əsas nəşrlər daxildir. Rubin Yale Universitetində tarix üzrə fəlsəfə doktoru (Ph.D.) və magistr (M.A.), biologiya üzrə isə bakalavr (B.S.) dərəcəsi alıb.

Somali qısa müddətdə işğal olunmuş Şimali Kiprdən sonra Türkiyənin ikinci ən vacib müstəmləkəsinə çevrilib. Türkiyə Moqadişunun beynəlxalq hava limanına nəzarət edir və onun dəniz limanını idarə edir. Türkiyənin Ziraat Katılım Bankı yarım əsrdə Somalidə fəaliyyət göstərən ilk xarici bank olub. Türkiyə ordusunun pensiya fondu OYAK Somali sularında balıq ovu lisenziyalarını inhisara almaq üçün şirkət yaradıb. 2024-cü il martın 7-də Somali hökuməti ilə Türkiyənin dövlət neft şirkəti üç dəniz bloku üzrə hasilatın pay bölgüsü sazişi imzalayıb. “Oruç Reis” gəmisi seysmik kəşfiyyat aparıb, 2026-cı ilin aprelində isə “Çağrı Bey” ilk dərin dəniz quyusunu qazmağa başlayıb. Məlumatlara görə, istər balıqçılıqdan, istər neftdən, istərsə də digər resurslardan olsun, Türkiyə Somalinin xüsusi iqtisadi zonasından əldə olunan gəlirin 30 faizini alır, amma sazişin mətni ictimaiyyətə açıqlanmayıb.
Quruda isə türklər Moqadişudan üç bloku əhatə edən 6.200 kvadrat mil sahəni nəzərdə tutan sazişi keçiriblər. Sızdırılan şərtlər göstərir ki, Somali parlamentini yan keçən bu saziş üzrə Türkiyə hasilatın 90 faizini alır. Sadə dillə desək, Türkiyə indi Somalini fransızların və belçikalıların öz müstəmləkə ərazilərinə yanaşdığı kimi istismar edir. Görünür, elə buna görə də Somalidə Türkiyənin ən böyük səfirliyi yerləşir; 860.000 kvadrat fut sahəsi ilə bu bina Bukingem sarayından bir qədər böyükdür.
Türkiyə həmçinin Somalini Afrikanın başqa yerlərində müstəmləkə təsirini genişləndirmək iddiaları üçün baza kimi istifadə edir. 50 milyon dollarlıq təlim bazası olan TURKSOM düşərgəsi indi Türkiyənin xaricdəki ən böyük bazasıdır. Türkiyə eyni zamanda “kosmodrom” tikir ki, bu da raket poliqonu kimi də istifadə oluna bilər. Türkiyə getdikcə daha çox Somali hökumətinin adından Somali silahlı dəstələrini silahlandırır və ya birbaşa öz qüvvələrindən istifadə edir. Artıq Türkiyə TB2 və “Akıncı” dronlarını, ATAK helikopterlərini, F-16 təyyarələrini, M48/M60 tanklarını və 2.500-ə qədər hərbçini yerləşdirib.
Türkiyənin oradakı varlığının legitimlikdən məhrum olduğunu anlamaq vacibdir. Somalilenddən fərqli olaraq, Somali ardıcıl şəkildə “bir adam — bir səs” prinsipi ilə seçkilər keçirə bilməyib. Əvəzində beynəlxalq ictimaiyyət bir neçə yüz icma və tayfa liderini seçir, onlar da öz növbəsində prezidenti seçirlər. Belə sistem korrupsiyaya açıqdır, çünki xarici güclər üçün mövcud prezident Həsən Şeyx Mahmud kimi müştərilərin xeyrinə səs almaq asandır. Bu gün Moqadişuda korrupsiya daha da pisdir. Həsən Şeyx Mahmudun konstitusion səlahiyyət müddəti 2026-cı il mayın 15-də bitib; Somali Ali Məhkəməsi bu tarixi təsdiqləyib. Buna baxmayaraq, Türkiyə onu ayaqda saxlamaqda davam edir, çətin suallar verən və ya mövqeyindən formal təsdiq mexanizmi kimi istifadə etməkdən imtina edən deputatları təcrid edir və ya səlahiyyətdən məhrum edir.
Mahiyyətcə, prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və kəşfiyyat rəisliyindən xarici işlər naziri postuna keçmiş Hakan Fidan Liviyadakı strategiyalarını təkrarlayır: siyasi davamlılığı yalnız onların himayəsinə söykənən səriştəsiz, korrupsiyalı və populyarlıqdan məhrum siyasətçini ayaqda saxlayırlar. Əvəzində həmin baş nazir və ya prezident suverenliyi kənara qoyur və türk kuratorlarının tələb etdiyi hər şeyi edir. Türkiyə rəsmiləri hesab edirlər ki, zamanın keçməsi onların hərəkətlərindəki qanunsuzluğu, Somali halında isə konstitusiyaya ziddliyi “yuyub aparacaq”.
Təəssüf ki, Yunanıstanın passivliyi çox vaxt Türkiyəyə strategiyasını maneəsiz həyata keçirməyə imkan verir. Tanınma və investisiya məsələlərində Avropanın narahatlığı Türkiyənin fəal iştirakı qarşısında tab gətirmədi və nəticədə Şərqi Liviya hakimiyyəti qanunsuz Liviya-Türkiyə dəniz sazişini dəstəklədi.
Somali Yunanıstan üçün əsas maraq dairəsi olmaya bilər — hərçənd Yunanıstanın gəmiçiliyini poza biləcək gücə malik istənilən sahilyanı dövlətin belə sayılması üçün əsas var — amma Yunanıstanın az miqdarda sərmayəsi Türkiyənin iddialarını əngəlləyə, onun ordusunu həddən artıq yükləyə və müstəmləkəçiliyinin xərclərini artıra bilər.
Türkiyənin Axilles dabanı ondadır ki, Somali konstitusion olaraq üzv dövlətlərin hüquqlarını önə çəkən federativ sistem əsasında fəaliyyət göstərir. Puntlend, Cubalend, Cənub-Qərb Dövləti və digərlərinin hər biri Moqadişunun minimal müdaxiləsi ilə yerli səviyyədə özünüidarə hüququna malikdir. Əvvəl Puntlend, indi isə Cənub-Qərb Dövləti həm Moqadişunun səlahiyyət həddini aşmasını, həm də Türkiyənin buna verdiyi dəstəyi rədd edib.
Türkiyənin, görünür, Cənub-Qərb Dövlətinə hücum üçün F-16 təyyarələri yerləşdirdiyi və bəlkə də özünün Somali təlimli batalyonlarını və müşavirlərini ora yeritməyə hazırlaşdığı bir vaxtda Yunanıstan Cənub-Qərb Dövlətinin qanuni prezidenti Abdiaziz Həsən Məhəmməd Laftaqarinin (Abdiaziz Hassan Mohamed Laftagareen) köməyinə gəlməlidir. Bu, heç də yunan əsgərlərinin göndərilməsi demək deyil, amma Yunanıstan Laftaqarini Türkiyəni bataqlığa salmaq və onun müdaxiləsinin qiymətini artırmaq üçün kifayət qədər silahla təmin etməlidir. Yunanıstan bunu təkbaşına da etməli deyil. Afina ilə Nayrobi əvvəllər yaxşı əməkdaşlıq edib və əməliyyat əlaqələrini yeniləməlidirlər. Yunanıstan həmçinin Puntlend və Somalilendlə birbaşa işləyərək onların sahil mühafizəsinə dəstək verə bilər ki, Ankara və Moqadişunun iddialarından asılı olmayaraq öz ərazi sularını qoruya bilsinlər.
Türkiyə rəqibləri və rəqibləri saydığı tərəflərin hərəkətsizliyinə bel bağlayır və bir neçə onillikdir ki, Ərdoğan təsirini sadəcə ona görə artıra bilir ki, heç bir müqavimətin olmayacağını anlayırdı. O, ucuz başa gələn təzyiq və rüşvətlə iş görə bilirdi. Eyni dinamika Yunanıstan üçün də keçərlidir. Puntlendə və ya Somalinin Cənub-Qərb Dövlətinə qoyulan kiçik sərmayə Türkiyənin Somali layihəsini iflic edib dayandıra bilər.
Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)