Somali fiaskosundan sonra Türkiyəyə terrorla mübarizədə tərəfdaş kimi etibar etmək olarmı?
Türkiyənin müdafiəçiləri onun yanlış davranışını etiraf edə bilərlər, lakin çox vaxt bu qiymətin ödəməyə dəyər olduğunu iddia edirlər.
Michael Rubin İran, Türkiyə və Afrika Buynuzu üzrə ixtisaslaşıb. Onun karyerasına Pentaqon rəsmisi kimi çalışdığı dövr, İran, Yəmən və İraqda sahə təcrübəsi, həmçinin 11 sentyabr hadisələrindən əvvəl “Taliban”la təmaslar daxildir. Cənab Rubin hərbi təhsilə də töhfə verib, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri və Dəniz Piyadaları bölmələrinə regional münaqişələr və terrorizm barədə dərs deyib. Onun elmi fəaliyyətinə “Dancing with the Devil” və “Eternal Iran” kimi bir sıra əsas nəşrlər daxildir. Rubin Yale Universitetində tarix üzrə fəlsəfə doktoru (Ph.D.) və magistr (M.A.), biologiya üzrə isə bakalavr (B.S.) dərəcəsi alıb.

Bu gün Türkiyə ilə bağlı bir paradoks var. Bir tərəfdən, prezident Donald Trump Yaxın Şərqdə və Şərqi Aralıq dənizində asayişi qorumaq üçün getdikcə daha çox Türkiyəyə bir növ əvəzedici kimi arxalanır. Digər tərəfdən isə Türkiyənin öz addımları regionu qeyri-sabitləşdirir.
Türkiyə problemli müttəfiqdir. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın HƏMAS-a dəstəyi təkcə tərəfdarlıqla məhdudlaşmır. HƏMAS indi İsrailə qarşı terroru planlaşdırmaq baxımından Türkiyədən də İrandan olduğu qədər istifadə edə bilər. Türkiyə həmçinin “Əl-Qaidə”yə bağlı qrupları və “İslam Dövləti”ni (İŞİD) əsaslandırır, dəstəkləyir və bundan qazanc götürür. Türkiyənin Şimali Kipr üzərindəki işğalı bir yara kimi qalmaqda davam edir, həm İranın proksi qüvvələri, həm də sünni ekstremistlər işğal zonasındakı kazinolardan və kolleclərdən pul yumaq və adamları gizlicə keçirmək üçün yararlanırlar. Daha yaxın vaxtlarda isə Ərdoğanın milyarder oğlu Bilal Livanın İsraillə sülhə doğru addımlarını pozmağa çalışıb.
Türkiyənin Liviyadakı müştərisi Əbdülhəmid Dbeybə (Abdul Hamid Dbeibeh) həm növbəti Osama bin Ladeni, həm də 2012-ci ildə ABŞ-ın Benqazidəki konsulluğuna hücumla bağlı axtarışda olan silahlıları himayə edir. Türkiyənin Aralıq dənizində ərazi sularını mənimsəməsi Pekinin Cənubi Çin dənizindəki təkəbbürü ilə yarışır. Türkiyənin tərəfdarları çox vaxt S-400 alışını Ərdoğanın sövdələşməyə meyilli siyasətinin əlaməti kimi izah etsələr də, bu cür fürsətçilik indi istisnadan daha çox qaydaya çevrilib. Ərdoğan Finlandiya və İsveçin alyansa qəbuluna vetosunu qaldırmazdan əvvəl güzəştlər qoparmaq üçün NATO-nu girov saxladı; daha sonra eyni xətti Çinlə də təkrarlayaraq Huawei-ni qucaqladı və 15 milyard dollarlıq yeni enerji infrastrukturu planını qəbul etdi. Trump kürdlərdən istifadə edərək İran müxalifətinin təşkilatlana biləcəyi bir zona yaratmağı nəzərdən keçirəndə, iddialara görə, Ərdoğan İrana kömək edəcəyi ilə hədələyib. Daha əvvəl isə Türkiyə İranın nüvə proqramı üzərində işləyən İsrail casusları şəbəkəsini Tehrana satmışdı.
Türkiyənin lobbiçiləri və təhlil qurumlarındakı tərəfdarları Türkiyənin yanlış davranışlarını və məqsədlərin üst-üstə düşməməsini etiraf edə bilərlər, amma çox vaxt bunun müqabilində ödənən qiymətin dəydiyini söyləyirlər. Trump iddia edir ki, regionun təhlükəsizliyini Ərdoğana həvalə etmək ABŞ-ın məhdud resurslarını daha böyük strateji əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərə yönəltməyə imkan verir. Bu məntiqlə, Suriya kürdlərinə, erməni xristianlarına xəyanət etmək və ya Kiprin işğalı barədə susmaq sadəcə zəruri bir pislik sayılırdı.
Amma son hadisələr göstərir ki, Türkiyənin razılaşmanın öz payına düşən hissəsini yerinə yetirəcəyinə bel bağlamaq sadəlövhlükdür. Somalini götürək: Türkiyə Somalidə əsasən aparıcı rolu öz üzərinə götürüb, beynəlxalq hava limanına nəzarət edir, limanı idarə edir, antiterror qüvvələrini hazırlayır. Türkiyə rəsmiləri bunu Somalini “Əş-Şəbab”dan qorumaq üçün etdiklərini desələr də, əslində Türkiyənin davranışı daha çox müstəmləkəçi xarakter daşıyır, Somali resurslarını çıxarır və prezidentin sadəcə formal təsdiq möhürü kimi xidmət etməyə hazır olması müqabilində onu ayaqda saxlayır.
Bununla belə, Türkiyə heç olmasa Qərb tərəfdaşlarının təsəvvür etdiyi mənada Somalinin təhlükəsizliyini təmin edə bilməyib. Türkiyənin Laascaanood üsyanına dəstəyi “Əş-Şəbab”ın genişlənməsinə yol açdı. Somalinin e-Visa sistemini tətbiq etməsi fəlakətə çevrildi, müraciət edənlərlə bağlı kritik məlumatlar sızdı. İndi isə xəbər sızıb ki, Türkiyənin hazırladığı Duufaan bölməsinin somalili komandiri noutbuklar, rabitə avadanlığı və məxfi fayllarla birlikdə “Əş-Şəbab” tərəfinə keçib.
Əslində, bu, artıq yaşanmış hadisənin təkrarından başqa bir şey deyil. Türkiyə vaxtilə “İslam Dövləti” ilə flört etmişdi, nəticədə qrup nəzarətini sürətlə genişləndirdi və Türkiyənin öz daxilində hücumlarla geri zərbə verdi. Duufaan məsələsində iki ehtimal var: Birincisi, Türkiyənin yoxlama-profilaktika işi səriştəsiz olub, kimin etibarına girdiyini bilmir. İkincisi isə, və az qala bir o qədər də ehtimallısı, Türkiyə terror simpatiyası olanları irəli çəkməyə çalışıb, yanlış olaraq onları nəzarətdə saxlaya biləcəyinə inanıb.
Nəzəri baxımdan Ərdoğanın sövdələşməsi Trumpa məntiqli görünə bilər. Reallıqda isə Ərdoğanın islamçı ekstremizmi təşviq etməkdən əl çəkməməsi Türkiyəyə təhlükəsizlik üzrə əvəzedici rol etibar etməyi diplomatik mənada yanğınsöndürmə stansiyasını idarə etməyi ardıcıl yanğın törədən birinə tapşırmağa bərabər edir.
Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)