Afrikalı tərəfdaşlar çəkilir, Türkiyə Somalidəki iştirakını artıracaqmı?

2026-cı il sentyabrın 26-da Somalinin müdafiə naziri Ahmed Moallim Fiqi açıqlayıb ki, 2023-cü ildən bəri Mogadişuda “Əş-Şəbab”ın hücumları təxminən 87 faiz azalıb. Hökumət bu göstəricidən Somalinin Türkiyə ilə tərəfdaşlığının nəticə verdiyini göstərmək üçün istifadə edir. Ancaq Somalidə təhlükəsizlik durumuna daha yaxından baxış göstərir ki, Türkiyə prezident Hassan Sheikh Mohamud rejimindən ölkəyə real təhlükəsizlik gətirməkdən daha çox Afrika Buynuzunda möhkəmlənmək və Mohamudla gəlirli tərəfdaşlığını bərkitmək üçün yararlanmaqda maraqlıdır. Nəticə etibarilə Somalinin sabitliyi getdikcə daha kövrək görünür. Türkiyə Somaliyə milyardlarla dollar sərmayə qoyub. Bu vəziyyət tezliklə prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanı həmin sərmayəni hərbi yolla müdafiə etməyə nə qədər hazır olduğuna aydınlıq gətirməyə məcbur edə bilər.

Fiqi-nin bəyanatı Uqanda ordusunun Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlığı dayandırmasından cəmi bir həftə sonra səslənib. İctimaiyyətə açıqlanan səbəb Ankaranın Uqanda prezidenti Yoweri Museveni-ni tənqid edən bir bloqeri ekstradisiya etməkdən imtina etməsi idi, ancaq əsl motiv Mohamudun Uqandadan Somalidəki kontingentini dayandırmasını istəməsi ola bilər, o əsas gətirirdi ki, Türkiyənin hazırladığı Somali briqadaları paytaxtı saxlaya bilər. Böhran Somalinin özünü Ərdoğanın Afrika boyunca apardığı təzyiq və nüfuz savaşlarına cəlb etməsinə imkan verməsinin daha bir nümunəsidir.

Məlumata görə, Türkiyə təxminən 35.000 Somali əsgəri hazırlayıb, amma Türkiyənin dəstəklədiyi qüvvələr təhlükəsizliyi demək olar ki, təmin etmir. Mogadişudan təxminən 18 mil aralıda yerləşən Basra 2011-ci ildən bəri on iki dəfədən çox əldən-ələ keçib. 2026-cı ilin avqustunda ordu və Türkiyədə təlim keçmiş polis bölməsi Haramcad orada bir həftədən çox döyüşüb, ancaq sentyabrın 9-da yerli mənbələr Somali yayımçısı Kaab telekanalına deyiblər ki, hökumət qoşunları paytaxtın Dayniile rayonu istiqamətində geri çəkilib, bununla da “Əş-Şəbab”a Afgooye yolu boyunca döyüşsüz irəliləmək imkanı verilib.

Somali federativ respublikadır və burada üzv ştatlar konstitusiya baxımından geniş muxtariyyətə malikdir. Ancaq Mohamud Türkiyə ilə əməkdaşlıq və bəlkə də onun təhriki ilə ölkəni Mogadişunun idarəçiliyi altında mərkəzləşdirməyə çalışır. Bu isə təkcə şimaldakı Puntlandla deyil, həmçinin Cənub-Qərb Dövləti və Cubalendlə də mübahisələrə səbəb olub.

Sentyabrın 28-də Cənub-Qərb Dövlətinin prezidenti Abdiaziz Hassan Mohamed Laftagareen-ə sadiq döyüşçülər Baidoaya daxil olublar; Laftagareen özü Mohamudla mübahisədən sonra 2026-cı il martın 30-da vəzifədən uzaqlaşdırılıb və bu, 2026-cı il avqustun 17-dən bəri orada üçüncü döyüş mərhələsi olub. Somalinin Müdafiə Nazirliyi “Əş-Şəbab”la Laftagareen-in silahlı dəstəsinin birləşdiyini iddia edib, ancaq bu, reallıqdan çox, Mohamudun hərbi güc tətbiqini əsaslandırmaq üçün siyasi rəqiblərini “Əş-Şəbab”la əlaqələndirdiyi xəttin tərkib hissəsi təsiri bağışlayır. Bu arada Türkiyə də görünür Mohamud Ankaraya gəlirli müqavilələr və hərbi mövcudluq təmin etdiyi müddətdə onun oyununu oynamağa razıdır.

Bununla belə, Türkiyə iki səbəbə görə öz əsgərlərini ön xəttə çıxarmağa tərəddüd edir. Birinci səbəb sadədir: o, qəbilələrarası müharibəyə sürüklənmək istəmir. Eyni dərəcədə önəmlisi, Afrika İttifaqı Missiyası çərçivəsində bölgədə qüvvələri olan Efiopiya ilə toqquşmadan yayınmaq istəyir. Bunun əvəzinə, Türkiyə görünür Mogadişuda yerləşən dronlardan və qırıcı təyyarələrdən istifadə edir. Bu, ən son 2026-cı il sentyabrın 3-də Doolowda baş verən müəmmalı hava zərbəsi ilə özünü göstərib. Somalililər Türkiyənin məsuliyyəti üzərindən atmasına inandırıcı yanaşmırlar.

Sentyabrın 29-da Mohamud regional təhlükəsizliyi müzakirə etmək üçün Efiopiyanın baş naziri Abiy Ahmedlə görüşə Əddis-Əbəbəyə uçub. Nayrobidə yaşayan, geniş əlaqələri olan analitik Rashid Abdi yazıb ki, Mogadişu Baidoa üzərində nəzarəti itirir və Efiopiya qoşunlarının döyüşə qoşulmasını istəyir.

Efiopiyanın buna razılaşması ehtimalı azdır. Cəmi iki il əvvəl Mohamud Somalidəki hər bir Efiopiya əsgərini ölkədən qovmaqla hədələmişdi, buna görə də baş nazir Abiy Ahmed Mohamudun xahişinə kinayəli yanaşır, xüsusən də Mohamudun hoqqaları uqandalıların bölgədən çıxmasına gətirib çıxardıqdan sonra. Üstəlik, Mohamudun xahişi Efiopiya üçün daha pis vaxta təsadüf edə bilməzdi. Efiopiyanın Tiqray bölgəsində və Eritreya sərhədi boyunca müharibə yenidən alovlanıb. Afrika İttifaqının maliyyəsinin azalması artıq Efiopiya qoşunlarını Qansaxdheere-dən çıxarıb. Efiopiyanın şimalında daha geniş müharibə efiopiyalıların kütləvi şəkildə geri çəkilməsinə səbəb ola, bununla da “Əş-Şəbab”ın doldura biləcəyi boşluq yarada bilər.

Görünür, Mohamud anlayır ki, efiopiyalılardan ona “xilas qayığı” gəlməyəcək. 2026-cı il oktyabrın 2-də Somali prezidenti Misir, Eritreya və Sudan liderləri ilə sammit üçün Qahirəyə səfər edib; bu ölkələrin hər üçünün Efiopiya ilə münasibətləri gərgindir.

Somalidə baş verənlər Vaşinqton üçün önəmli olmalıdır. 2025-ci ilin fevralından bəri Tramp administrasiyası Somalidə Bayden administrasiyasının dörd il ərzində etdiyindən təxminən dörd dəfə çox hava və dron zərbəsi endirib, ancaq ABŞ-ın səbrinin də bir həddi var. Vaşinqton Afrika İttifaqına bildirib ki, hava gücünün təmizlədiyi əraziləri saxlaya biləcək quru qüvvəsi olmadığı üçün ilin sonunadək missiyaya dəstək verən BMT ofisini maliyyələşdirməyi dayandıracaq. Mohamud Türkiyəni tərifləyə bilər, ancaq ABŞ analitikləri Türkiyənin hazırladığı Somali qüvvələrinə eyni dərəcədə etimad göstərmirlər.

ABŞ-ın Mohamudun yerli rəqiblərinin somalilər və ya türklər tərəfindən kinayəli şəkildə “Əş-Şəbab” kimi damğalanmasını qəbul etməsi ehtimalı az olsa da, “Əş-Şəbab”ın üsyanının alovlanması qorxusu realdır. Baş nazir Hamza Abdi Barre etiraf edib ki, “Əş-Şəbab”ın keçmiş üzvləri indi hökumətdə, bəziləri isə yüksək postlarda çalışır. Afrika Strateji Araşdırmalar Mərkəzi hesablayıb ki, “Əş-Şəbab” hədə-qorxu yolu ilə ildə təxminən 100 milyon dollar toplayır və Mogadişu polisinin 30 faizə qədəri nəzarətə götürülmüş ola bilər. Tacirlər həm dövlətə, həm də üsyançılara vergi ödədiklərini bildirirlər. Hücumların sayının azalması uğurlu təhlükəsizlik planını əks etdirdiyi qədər, güzəşti də əks etdirə bilər. Bununla belə, “Əş-Şəbab” Mogadişudan cəmi on iki mildən bir qədər artıq məsafədə mövqe qazanarkən hərbi uğurdan danışmaq çətindir.

İndi Türkiyənin qarşısında seçim var: əgər Efiopiya da Uqandanın ardınca “Əş-Şəbab”a qarşı əməliyyatlarını dayandırsa, Türkiyə ya etiraf etməlidir ki, hava gücü və təlim onun sərmayəsini qorumağa yetməyəcək. Ona ya döyüşlərə daha birbaşa daxil olmaq, ya da “Əş-Şəbab”ı ələ almaq lazım gələ bilər. Hər iki halda Türkiyənin Somaliyə sərmayəsinin qiyməti həm qan, həm də vəsait baxımından kəskin bahalaşmaq ərəfəsindədir.