Ermənistan-Azərbaycan sülhü də pozulacaqmı?

Prezident Donald Tramp hesab edir ki, Nobel Sülh Mükafatına layiqdir. O, Qəzza və İranla bağlı proseslərə qarışıb, Hindistanla Pakistan arasındakı “min illik mübahisə”yə son qoyduğunu iddia edib, halbuki Hindistanın bölünməsindən 80 il də keçməyib. O, həmçinin Ruanda ilə Konqo Demokratik Respublikası arasında sülh əldə olunduğunu bəyan edib. Ancaq Qəzzada HƏMAS tərksilahdan imtina etməkdə davam edir. Livanda “Hizbullah” da eləcə. İranla bağlı Anlaşma Memorandumu on gün belə çəkmədi, Konqo prezidenti Félix Tshisekedi isə Trampa verdiyi öhdəliklərə əməl etməkdən və regionda sabitliyi sürətlə uçuruma yuvarlayan terror qruplarını cilovlamaqdansa, konstitusiyaya zidd üçüncü müddət müqabilində suverenliyini Çinə satmağa daha çox maraqlı görünür.

İndi isə elə görünür ki, Trampın sülhyaratma səylərinin tacı sayılan Azərbaycan-Ermənistan razılaşması da çökmək ərəfəsindədir. 2025-ci il avqustun 8-də Tramp Azərbaycan lideri İlham Əliyevi və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanı Ağ Evdə qəbul edib. Liderlər guya onilliklər boyu davam edən döyüşlərə son qoyan birgə bəyannamə imzalayıblar. “Nəhayət, sülh yaratmağa nail olduq”, — Tramp deyib. “Ermənistan və Azərbaycan bütün döyüşləri əbədi dayandırmağı, ticarəti, səyahəti və diplomatik münasibətləri açmağı, bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməyi öhdələrinə götürürlər.”

Atəşkəsdən sonra Tramp Rusiya prezidenti Vladimir Putin-in “dəhliz” təklifini mənimsəyərək onu Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu (TRIPP) kimi yenidən təqdim edib. Bu, Türkiyəni və Azərbaycanın Naxçıvan eksklavını Ermənistan üzərindən Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirəcək, ABŞ tərəfindən idarə olunan nəqliyyat dəhlizidir.

Tramp administrasiyasının dəhlizlə bağlı təsəvvürü iki səbəbə görə elə əvvəldən qüsurlu idi. Birincisi, Türkiyə və Azərbaycan Ermənistanın blokadasını aradan qaldırsaydı, dəhlizə ehtiyac qalmazdı. İkincisi, Azərbaycan İranla zərurətdən yox, seçimlə tərəfdaşlıq edir; 2022-ci ildə o, İran ərazisindən keçən bir dəhliz istifadəyə verib.

Paşinyan Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ müharibəsindəki qələbəsini əsas gətirərək Ermənistanın başqa seçiminin olmadığını deyir və Azərbaycanla sülh sazişinə bağlılığını daha da vurğulayır. Ancaq onun tənqidçiləri həmişə Əliyevin səmimiyyəti barədə narahatlıq ifadə ediblər. Azərbaycanın tələbləri Ermənistanın güzəştləri artdıqca mütənasib şəkildə yüksəlir. Getdikcə bu tələblər gülünc həddə çatır. Ağrı dağı hələ Erməni soyqırımından əvvəlki dövrdən Ermənistanın simvolu sayılır və aydın havada İrəvanın fonunu təşkil edir. Buna baxmayaraq, Ağrı dağının indi Türkiyə ərazisində yerləşdiyini əsas gətirən Əliyev və Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan onun erməni simvolikasından silinməsini tələb edir, Paşinyan isə bununla razılaşır.

Əliyev işarə edir ki, Paşinyanın güzəştlərinə baxmayaraq, barışıq Azərbaycanın gündəliyində deyil. 2026-cı il oktyabrın 2-də öz siyasi partiyasının qurultayında çıxış edən Əliyev bəyan edib: “Düzdür, Ermənistanın keçmiş rəhbərləri müharibə cinayətkarlarıdır və cəzalarını çəkməlidirlər, ancaq bizə qarşı ərazi iddiaları irəli sürən, yersiz və mədəniyyətsiz bəyanatlarla Azərbaycan xalqının ləyaqətini təhqir edən məhz indiki Ermənistan hakimiyyəti olub. Qısası, biz bunu heç vaxt unutmamalıyıq.”

Müxtəlif administrasiyalar dövründə uğurlu sülhyaratmanın qarşısındakı ən böyük maneə Ağ Evin və Dövlət Departamentinin ideologiyanın əhəmiyyətini anlamamasıdır. Diplomatlar bütün münaqişələrin əsasının adi narazılıqlardan ibarət olduğu fikri ilə özlərini rahatladırlar. Belə şəraitdə sülh yaratmaq üçün güzəşt və qarşılıqlı mübadilələrin “sehrli” düzgün düsturunu tapmaq tələb olunur. Ancaq qərarverməni ideologiya yönləndirəndə iqtisadi rifah artıq razılaşma üçün motiv olmur. İdeologiya dinlə bağlı olanda isə Dövlət Departamenti xüsusilə kor olur. ABŞ-də kilsə ilə dövlət ayrıldığı üçün çoxlu diplomat dini “toxunulmaz mövzu” kimi qəbul edir. Digərləri inancın əhəmiyyətini anlayır, amma Qətər ianələrinin tədris proqramını formalaşdırmasına imkan verən Georgetown University kimi universitetlərdəki təhsilləri ucbatından “təmizlənmiş”, zərərsizləşdirilmiş bir yanaşmanı daxilən mənimsəyirlər.

Tarixdən bixəbərlik də rol oynayır. Diplomatlar sənədlər üzrə hər iki-üç ildən bir dəyişəndə, zamanla mübahisələrin köklərini və ya əvvəlki vədləri gözdən qaçırırlar. Əliyev hakimiyyətə gələndən bəri Bakıda doqquz müxtəlif ABŞ səfiri xidmət edib; müxtəlif müvəqqəti işlər vəkillərini isə nəzərə almırıq, halbuki onların bəzisi rəsmi səfirlər qədər uzun müddət çalışıb.

Nəticədə, həm Bayden, həm də Tramp administrasiyaları dövründə Cənubi Qafqaz dosyesini idarə edənlər münaqişənin kök səbəblərini anlamır və real vəhşiliklərlə, məsələn, Bakıdakı poqromla, əsasən saxta vəhşilikləri, məsələn, sözdə Xocalı soyqırımı-nı bir-birindən ayırd etməyi də bacarmırlar. Onlar həmçinin Dağlıq Qarabağ mübahisəsinin mərkəzində duran konstitusion məsələləri də yanlış anlayırlar.

Əliyevin bəyanatlarının göstərdiyi isə odur ki, sülh onun məqsədi deyil. Mərhum Fələstin Azadlıq Təşkilatı sədri Yasser Arafat kimi, Əliyev də güzəşt qoparmaq üçün danışıqlardan istifadə edəcək, sonra isə masadan qalxıb varlığını heç vaxt qəbul edə bilmədiyi bir qurumu məhv etmək hədəfinə qayıdacaq. Həqiqətən də, Tramp Azərbaycanla Ermənistan arasında sülhü “sövdələşmə sənəti”nin nümunəsi kimi təqdim etsə də, Əliyevin Ermənistanı West Azerbaijan kimi səciyyələndirən ritorikanı daha da sərtləşdirməsi göstərir ki, Əliyev Trampı müttəfiq yox, üstündən kobudcasına keçə biləcəyi bir axmaq sayır.

Əgər Tramp öz sülhünün təhlükə altında olduğunu qəbul etməkdən imtina etsə və Paşinyan sadəcə bir mərc də qoysa diplomatik uduzma seriyasını bağışlada biləcəyinə inanan qumarbaz kimi idarəçiliyi davam etdirsə, onda hər iki liderin gerçək mirası Ermənistanda xristianlığın sonuna başçılıq etmək olacaq.