Türkiyənin Suriyanı işğalından niyə danışılmır?
Şimali Suriyanın bir hissəsində türk hərbi mövcudluğu əş-Şaranın müstəqil lider kimi görünmək səylərini çətinləşdirir.
Sirwan Kajjo kürd siyasəti, islamçı silahlı fəaliyyət və Suriya məsələləri üzrə ixtisaslaşmış jurnalist və tədqiqatçıdır. Indiana University Press və Cambridge University Press tərəfindən nəşr olunmuş kitablarda Suriya və kürdlərə dair iki kitab fəslinin müəllifidir. Onun Suriya və kürd məsələlərinə həsr olunmuş yazıları Yaxın Şərq Forumu (MEF), Vaşinqton Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutu (Washington Institute for Near East Policy) və digər tanınmış tətbiqi siyasət araşdırmaları təşkilatları və nəşrlərdə dərc olunub. Kajjo həmçinin Suriyada cərəyan edən hadisələrdən bəhs edən “Nothing But Soot” romanının müəllifidir. O, George Mason Universitetində dövlət idarəçiliyi və beynəlxalq siyasət üzrə bakalavr dərəcəsi alıb.
2026-cı il sentyabrın 17-də BMT Təhlükəsizlik Şurasında çıxış edən İsrailin BMT-dəki səfiri Danny Danon az sayda diplomatın və dünya liderinin müzakirə etməyə cəsarət etdiyi bir reallığı gündəmə gətirdi: Türkiyənin Suriyada hərbi mövcudluğunu. Bu fikirlər İsrailin Suriyanın cənubunun bəzi hissələrində öz hərbi mövcudluğunu əsaslandırmaq kontekstində səsləndi. Danon vurğuladı ki, Türkiyə Suriyanın şimalında İsrailin cənubda nəzarətdə saxladığından xeyli daha geniş ərazini işğal altında saxlayır. O, haqlıdır. Ancaq bu reallıq az diqqət çəkib.
Türkiyənin bəzi müdafiəçiləri iddia edə bilər ki, Türkiyənin Suriyadakı mövcudluğu İsrailinkindən fərqlidir, çünki Türkiyə ilə Suriya indi müttəfiqdir və Türkiyənin hərbi mövcudluğu Dəməşqin dəvəti ilə baş tutur — amma məsələ belə deyil.
Türk ordusu 2016, 2018 və 2019-cu illərdəki genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlardan sonra İdlib, Hələb və Həsəkə vilayətlərinin müxtəlif yerlərində geniş hərbi mövcudluq saxlayır; üstəlik bu, hazırkı Türkiyəyəyönlü rejimin Dəməşqdə hakimiyyətə gəlməsindən xeyli əvvəl formalaşıb. Sonuncu iki əməliyyat açıq şəkildə kürd qüvvələrini Əfrin və Rəs əl-Ayn (Serê Kaniyê) kimi ərazilərdən çıxarmağa yönəlmişdisə, 2016-cı ildə başladılan ilk əməliyyatın guya “İslam Dövləti”nə (İŞİD) qarşı mübarizə məqsədi daşıdığı deyilirdi. Lakin reallıqda Türkiyənin müdaxiləsi kürd qüvvələrinin Hələbin şimalında İŞİD-in nəzarətində olan əraziləri, xüsusən də əl-Bab və Cərablus kimi şəhərləri ələ keçirməsinin qarşısını almağa hesablanmışdı.
Türkiyənin bundan əvvəl də, hətta ABŞ-ın bu terror qrupu ilə mübarizə üçün kürd qüvvələri ilə tərəfdaşlığa başlamasından da öncə İŞİD-lə üz-üzə gəlmək imkanları vardı. Ancaq Ankara bunun əvəzinə sərhədinin İŞİD döyüşçüləri, təchizatı və qanunsuz ticarəti üçün dəhlizə çevrilməsinə imkan verdi. Həmin dövrdə İŞİD-in nəzarətində olan ərazilərdən Türkiyəyə neft və digər malların fəal şəkildə qaçaqmalçılıqla daşınması müşahidə edilirdi.
Suriyanın yeni islamçı rəhbərliyi Türkiyə ilə münasibətlərdən faydalanır, amma müvəqqəti prezident Əhməd əş-Şara (Ahmed al-Sharaa) Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğana tabe kimi görünməkdən yayınmağa çalışır. 2024-cü ilin dekabrında hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra o, müstəqil Suriya lideri obrazını formalaşdırmağa cəhd göstərib. Lakin Suriyanın şimalının bir sıra bölgələrində nəzərəçarpan türk varlığı bu səyləri çətinləşdirir. Siyasi davamlılığı, iqtisadi bərpası və təhlükəsizlik sistemi bu qədər sıx şəkildə Ankaraya bağlı qaldığı bir şəraitdə Suriya hökuməti Türkiyənin Suriya torpaqlarını işğalına meydan oxumaq iqtidarında deyil.
Reallıq budur ki, Türkiyə Suriyanı strateji arxa həyət kimi görür. Ərdoğanın başqa yerlərdə izlədiyi xətt — diplomatik tanınma və yardımı Türkiyənin mövcudluğunu təmin edən razılaşmalarla bağlamaq — Suriyada daha da asan tətbiq oluna bilər. Liviya buna uyğun nümunədir. 2019-cu ildə Türkiyə ilə Liviyanın Milli Razılıq Hökuməti iki ayrı memorandum imzaladı: biri Şərqi Aralıq dənizində dəniz yurisdiksiyasını müəyyənləşdirir, digəri isə təhlükəsizlik və hərbi əməkdaşlığı nəzərdə tuturdu. Bu razılaşmalar təkcə Türkiyənin Liviyadakı strateji və hərbi iştirakını dərinləşdirmədi, həm də Tripolinin mövcudluğunu Türkiyənin strateji maraqlarını nəzərə almağa razı olmasından asılı vəziyyətə saldı.
Ərdoğan üçün Suriya Türkiyənin bilavasitə sərhəd maraqlarını təmin etməklə məhdudlaşmır. Ankara son on ildə Suriyadan və İraqdan tutmuş Liviyaya və Qafqaza qədər sərhədlərindən kənarda hərbi güc nümayiş etdirməyə hazır olduğunu göstərib.
İndi Suriya daha da mühüm imkan yaradır. On ildən artıq sürən müharibədən sonra ölkənin institutları, ordusu və iqtisadiyyatı dağılıb, yeni rəhbərlik isə dövləti yenidən qurmaq üçün xarici tərəfdaşlardan asılı vəziyyətdədir. Türkiyə Suriya müharibəsi boyunca topladığı təsiri uzunmüddətli regional mövcudluğa çevirə bilər. Bu, Ankaranın qonşu dövlətlərin dağılması və ya parçalanmasından istifadə edərək siyasi və hərbi nüfuzunu genişləndirməsi kimi daha geniş bir modelin tərkib hissəsidir. Suriya postmüharibə mərhələsində Türkiyə görünür ki, təkcə onun gələcəyində söz sahibi olmaq deyil, həm də öz təhlükəsizlik və geosiyasi maraqlarının Suriyanın yenidənqurmasına hopdurulmasını təmin etmək əzmindədir.
Xarici hərbi qüvvələrin Suriya ərazisini tərk etməsinə çağırış yalnız ardıcıl şəkildə tətbiq olunduğu halda legitim sayıla bilər. Diqqət yalnız İsrailə yönəlməməli, Türkiyənin Suriyanın şimalındakı qat-qat böyük və daha uzunmüddətli hərbi mövcudluğu da gözdən qaçmamalıdır. İnandırıcı yanaşma ikili standartdan qaçmalıdır: əgər xarici hərbi mövcudluq Suriyanın suverenliyinin pozulması sayılırsa, bu standart Suriya torpaqlarında fəaliyyət göstərən bütün xarici güclərə eyni dərəcədə şamil edilməlidir.
Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)