Efiopiya ABŞ-ın Misirdən əsirgədiyi rus təyyarələrini niyə alır?

2026-cı il oktyabrın 28-də Efiopiyanın baş naziri Abiy Əhməd Moskvada bəyan edib ki, Efiopiya Rusiyadan 12 ədəd Su-35 qırıcısı alıb, ardınca dörd S-400 hava hücumundan müdafiə batareyası gətiriləcək. Lakin sonrakı xəbərlər Efiopiyanın yalnız ilk iki təyyarəni aldığına, qalan çatdırılmanın qrafikinin isə qeyri-müəyyən qaldığına işarə edir. Hətta iki qırıcının özü də Vaşinqton qarşısında narahat sual qoyur.

2019-cu ildə ABŞ Dövlət katibi Mayk Pompeo Misiri xəbərdar etmişdi ki, Rusiyadan Su-35 alınması “Amerikanın düşmənlərinə sanksiyalarla qarşı durma aktı” (CAATSA) çərçivəsində sanksiyalara yol aça bilər. Qahirə sonda planlarından imtina etdi. Yeddi il sonra isə onun əsas rəqibi eyni rus qırıcısını əldə edir. Vaşinqton eyni standartı tətbiq edəcəkmi?

Bu bəyanat prezident Donald Trampın bir il ərzində dəfələrlə Efiopiyanın Böyük Efiopiya İntibah Bəndi (GERD) ilə bağlı Misirin narazılıqlarını təkrarladığı dövrün ardınca səslənib. 2026-cı il yanvarın 16-da Tramp Misir prezidenti Əbdülfəttah əs-Sisiyə məktub yazaraq Amerika vasitəçiliyini yenidən canlandırmağı təklif etmişdi. İyunun 17-də Fransanın Evian şəhərində keçirilən G7 sammitində Tramp Sisiyə açıq şəkildə demişdi ki, Efiopiya Misirlə ədalətsiz davranıb və Nilin lazım olduğundan daha çox boşaldığını söyləmişdi.

Bu, Vaşinqtonun Efiopiya ilə Misir arasında Qahirənin tərəfini seçdiyi anlamınamı gəlir? Tam olaraq yox. Trampın ictimai ritorikası Qahirənin xeyrinə olub, amma Amerika institutları Əddis-Əbəbə ilə təmasları davam etdirib. Avqustun 21-də Efiopiya hökuməti Pentaqonla məsləhətləşmələr aparıldığını və müdafiə əməkdaşlığının genişləndirilməsi barədə razılıq əldə olunduğunu bildirib. Pentaqon analoji açıqlama yaymasa da, bu, Efiopiyaya qarşı vahid Amerika siyasətinin olmadığını göstərir.

Bu fərq əhəmiyyətlidir. Efiopiya bəndi elektrik enerjisi layihəsi və suverenliyin təsdiqi kimi görür. Nildən ciddi asılı olan Misir isə uzunmüddətli quraqlıqlar zamanı su qıtlığından ehtiyat edir. Vasitəçiliyin məqsədi su anbarının istismar qaydaları, etibarlı məlumat mübadiləsi və mübahisələrin həlli mexanizmi barədə razılığa nail olmaqdır. Bir tərəfin iddialarını dəfələrlə dəstəkləyən prezident bunu çətinləşdirir. Abiyin alışında yalnız Trampı günahlandırmaq olmaz; məlumatlara görə, Efiopiya altı Su-35-i hələ 2022-ci ildə sifariş etmişdi.

Efiopiyanın bilavasitə təhlükəsizlik mühiti pisləşir. Ölkənin şimal bölgələrində döyüşlərin yenidən alovlanması və Eritreya ilə artan gərginlik istənilən hərbi satınalmanın əhəmiyyətini yüksəldir. Oktyabrın 3-də Dövlət Departamenti xəbərdarlıq edib ki, Efiopiya ilə Eritreya arasında yeni münaqişə bütövlükdə Afrika Buynuzunu qeyri-sabitləşdirə və ABŞ-ın hər iki ölkə ilə əməkdaşlığını təhlükə altına qoya bilər. Bu xəbərdarlıq təkcə prezidentin açıqlamalarından daha çox, ABŞ-ın rəsmi prioritetlərini aydın göstərir.

Moskva üçün bu sövdələşmə ixrac gəlirindən daha artığını vəd edir. Rusiya mübahisəli bir bölgədə daha bir müdafiə tərəfdaşlığı qazanır. Efiopiya isə Vaşinqtonla yaxınlaşmaq istəyən ölkələr üçün siyasi nəticələr doğuran texnikaya çıxış əldə edir. Sual budur ki, həmin nəticələr ardıcıl tətbiq olunacaqmı.

CAATSA-nın 231-ci bölməsi Rusiyanın müdafiə və ya kəşfiyyat sektorunun müəyyən elementləri ilə əhəmiyyətli əməliyyatlara görə, hüquqi şərtlər, istisnalar və imtina səlahiyyətləri nəzərə alınmaqla, sanksiyalar nəzərdə tutur. Pompeo Misirin planlaşdırdığı alışa qarşı bu çərçivəyə istinad etmişdi. Efiopiyanın əməliyyatı da eyni qanun çərçivəsində qiymətləndirilməyə layiqdir. Bu, sanksiyaların avtomatik olacağı, yaxud faktlar araşdırılmadan hüquqi baxımdan eyni nəticənin tələb edildiyi anlamına gəlmir.

Vaşinqton iki risklə üz-üzədir. İzahsız susmaq onun Qahirəyə ünvanladığı əvvəlki xəbərdarlığı seçmə yanaşma kimi göstərəcək. Əddis-Əbəbəyə qarşı refleksiv hədə-qorxu isə Moskvanın mövqeyini gücləndirə və Amerikanın vasitəçi kimi etibarını daha da sarsıda bilər. Çıxış yolu improvizə olunmuş diplomatik cəzalandırma yox, şəffaf hüquqi baxışdır.

ABŞ-ın hələ də təsir kanalları qalır. Efiopiya Beynəlxalq Valyuta Fondunun 3,4 milyard dollarlıq proqramı çərçivəsindədir. Bu proqram makroiqtisadi sabitləşməyə xidmət edir; rus silah əməliyyatlarını tənzimləyən qanunvericilik prosedurunun əvəzinə çevrilməməlidir. Amerikanın təhlükəsizlik və diplomatik təmasları da, xüsusən Eritreya ilə gərginlik artdıqca, açıq saxlanmalıdır.

Ardıcıl Amerika yanaşması alışı onun çatdırılmasından da ayırmağı tələb edir. Moskvada nümayiş etdirilən iki təyyarə Efiopiyada döyüş qabiliyyətli eskadrilyanın mövcudluğunu təsdiqləmir. Vəd edilmiş S-400 batareyaları da bəndi qorumağa artıq qadir olan hava hücumundan müdafiə şəbəkəsinin qurulduğunu göstərmir. Vaşinqton Rusiyanın nə tədarük etdiyini nə qədər dəqiq müəyyənləşdirsə, istənilən sanksiya qərarı bir o qədər inandırıcı görünəcək. Regional hökumətlərin ikili standart əlamətlərini izlədiyi və Konqresin icra hakimiyyətinin qanunu ardıcıl tətbiq edib-etmədiyini qiymətləndirməli olduğu bir vaxtda bu intizam xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Tramp yanvarda irəli sürdüyü vasitəçilik təklifinin mahiyyətinə qayıtmalıdır. Misirə quraqlıq dövrlərində etibarlı təminatlar lazımdır. Efiopiyaya isə elektrik enerjisi istehsal etmək və inkişaf yolunu seçmək hüququnun tanınması gərəkdir. Danışıqlar yolu ilə razılaşdırılmış istismar qaydaları Nil boyunca silahlanma yarışından daha effektiv şəkildə hər iki tərəfin maraqlarını qoruyar.

Su-35-lər Efiopiyanın Vaşinqtondan üz döndərdiyini sübut etmir, amma qeyri-müəyyənliyin qiymətini üzə çıxarır. Amerika Misirə qarşı rus silahlarına görə sanksiyalara istinad edib, sonra Efiopiyaya münasibətini izah etməkdən yayınmamalıdır. Tramp da Qahirənin iddialarını sanki həll olunmuş faktlar kimi təqdim edərək danışdığı halda Əddis-Əbəbənin onun vasitəçiliyinə güvənməsini gözləyə bilməz. Vaşinqton yanaşmasında ardıcıllıq və şəffaflığı qəbul etməsə, Moskva pərdə arxasında fürsət gözləyir.