Qərb və insan haqları təşkilatları Sudan ətrafında siyasi oyunlara son qoymalıdır

Beş ildən bir qədər əvvəl – 2021-ci il oktyabrın 25-də – Sudan Silahlı Qüvvələrinin generalı Əbdülfəttah əl-Burhan və Sürətli Dəstək Qüvvələrinin lideri, Həmidti kimi tanınan Məhəmməd Həmdan Daqalo xalq inqilabından sonra formalaşmış, Baş nazir Abdalla Hamdokun rəhbərlik etdiyi mülki keçid hökumətini devirdilər. Daha sonra iki general arasındakı gərginlik kəskinləşdi və 2023-cü ilin aprelində Sudanı müharibəyə sürüklədi; keçmiş islamçı rejimin qalıqları isə münaqişənin alovlanmasında mühüm rol oynadı. Həmin müharibə dünyanın ən böyük humanitar fəlakətinə çevrilib. O, həm də daha böyük bir prosesin qurbanıdır: mənim ölkəm kimi dövlətlər yıxılanda onları tutmalı olan nizamın geri çəkilməsinin.

Sudandakı kimi müharibələrin qarşısını almaq üçün yaradılmış institutlar iflic vəziyyətindədir və indi onların ümumiyyətlə işləyib-işləməyəcəyini tək bir paytaxt müəyyən edə bilir. 2024-cü ilin noyabrında Rusiya Birləşmiş Krallığın təqdim etdiyi, yalnız mülki əhalinin qorunmasını tələb edən BMT Təhlükəsizlik Şurası qətnaməsinə veto qoydu; digər 14 üzv lehinə səs vermişdi. Müharibəni boğa biləcək silah embarqosu o vaxtdan bəri ilişib qalıb, baxmayaraq ki, xarici silahların onu alovlandırdığını az adam inkar edir. Afrika İttifaqının durumu da fərqli deyil: ötən fevralda onun Sülh və Təhlükəsizlik Şurası Sudan məsələsi üzrə toplaşanda mübahisə silahların susdurulması yox, hansı tərəfin legitim adlandırılmağa layiq olması barədə idi.

Sudan həmişə unudulmuş ölkə olmayıb. Otuz il ərzində o, Vaşinqtonda hər iki partiyanın bir araya gəldiyi nadir mövzulardan biri idi. Demokratlar və respublikaçılar cənubdakı vətəndaş müharibəsi, Darfur soyqırımı və Ömər əl-Bəşirin islamçı diktaturası məsələlərində qarşı tərəfə keçərək mövqe yaxınlığı göstərirdilər. Bugünkü müharibə də həmin müharibələrdəki kökləri və dəhşətləri paylaşır. Dəyişən Sudan deyil, Qərbdir: orada xarici siyasət daxili mədəniyyət müharibəsinin daha bir cəbhəsinə çevrilib, uzaq münaqişələr isə onları yaşayan insanlara nə etdiyinə görə yox, Qərb siyasəti haqqında nə dediyinə görə oxunur.

Bu parçalanmadan bəzilərinin qırmızı-yaşıl ittifaq adlandırdığı xətt yaranıb – Sudanla bağlı mövqelərini Sudan reallıqlarından yox, Qərbdəki mübahisələrdən çıxaran ifrat sol ilə siyasi islamçılığın koalisiyası. Bu yanaşma müharibəni köklərindən – altmış illik hərbi hakimiyyətdən və zor gücünə hökm edən dar hərbi-islamçı elitanın dövləti ələ keçirməsindən – qoparır, onu qlobal rəqabətdə sırf vəkil müharibəsi kimi təqdim edir. Britaniyanın xarici işlər naziri Yvette Cooper fevralda bildirib ki, müharibəni ondan çox ölkə qızışdırır, amma bu düşərgə region xəritəsinə uyğun gələn bir neçəsini xüsusi seçib hədəfə çıxarır. Eyni bezdən biçilmiş iki savaşan tərəfi birlikdə qınamaq əvəzinə, onlardan birini müdafiə edir, hətta ABŞ hökumətinin təsdiqlədiyi kimyəvi silah tətbiqi barədə də susur. Hətta tanınmış insan haqları təşkilatları da indi sanki hadisələrə bir gözlə baxır.

Bu qərəzi pərdələmək üçün onlar Sudanda heç bir çəkisi olmayan şüarlara söykənirlər. “Anti-imperializm” Burhana və onun generallarına uyğun gəlmir. “Suverenlik” vətəndaşları qorumaq öhdəliyi kimi deyil, guya onları bombalamaq üçün lisenziya kimi qabardılır. “Sudan həlləri” isə məhz xarici dəstəklə sudanlıların 2018-ci ilin dekabr inqilabında seçdiyi həlli devirən zabitlər naminə səsləndirilir. Yarımhəqiqət yalanın ən pis növüdür – ən çox da insan haqları adından danışdığını iddia edənlər üçün.

Sudan üçün bunun qiyməti aydındır: bu mövqe müharibəni uzadıb, faciəni daha da dərinləşdirib. Heç bir məşhur sima ən sadə iki tələbi – müharibəni dayandırın və yardımı içəri buraxın – tələb edən çağırışla sosial şəbəkələrdə viral olmayıb, çünki diqqət başqa yerə yönəlib. Təhlükə isə Sudanın sərhədlərində bitmir. Sudan qlobal “Müsəlman Qardaşlar”ın mükafatıdır: 30 il idarə etdiyi yeganə ölkə və indi hərbi fasadın arxasında yenidən hakimiyyətə qayıtmaq üçün şans əldə etdiyi məkan. Bəzi Qərb solçuları “Qardaşlar”a müxalifəti İslama düşmənçilik kimi qələmə verirlər, sanki onlar təşkilatı qadağan etmiş Səudiyyə Ərəbistanı, Misir, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və İordaniyadan daha müsəlmandırlar. Xartumda islamçı bərpası Qırmızı dənizdə terrorçu sığınacağı, daha geniş regional müharibə və İranla Qərbin digər rəqibləri üçün körpübaşı demək olardı. Bu filmi əvvəl də görmüşük: Sudan islamçıları son dəfə dövlətə sahib olanda, bu, Manhettendə terrorla nəticələndi.

Bu da məni Vaşinqtondakı partiyaçılar üçün əlverişsiz bir həqiqətə gətirir: prezident Donald Trump-ın daha geniş gündəliyi barədə kim nə düşünürsə düşünsün, onun administrasiyasının Sudanla bağlı yanaşması doğrudur və normal bir dünyada bu, iki partiyanın da dəstəyini qazanardı. Administrasiya həm ritorikada, həm də nümayəndəsi Massad Boulosun məkik diplomatiyasında Sudanı prioritet etdi. O, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Misirlə birlikdə Dördlüyü (Quad) yaratdı, bütün maneələrə baxmayaraq hələ də irəli apardığı yol xəritəsini hazırladı və bunu çoxtərəfli Beşlik (Quintet) mexanizmi ilə əlaqələndirdi. Bu yol xəritəsində islamçı fraksiyalarla bağlı mövqe aydın idi və yaranan təhdidləri etiraf edərək islamçıları sülh prosesindən kənarda saxladı. Administrasiya humanitar atəşkəsi prioritet seçdi, sazişin layihəsini hazırladı və bunun üçün təzyiq göstərdi. O, Sudanın demokratik gələcəyinin tərəfində açıq dayandı və başqa Qərb hökumətləri heç bir aydın mənəvi əsas olmadan 2021-ci il çevrilişini legitimləşdirməyə meyillənərək demokratik dəyərlərinin harada bitdiyini göstərdiyi vaxtda legitimləşdirməyə qarşı beynəlxalq mövqeni qorudu. O, “Qardaşlar”ın rolunu açıq şəkildə qeyd etdi, Sudan İslam Hərəkatını terror təşkilatı kimi tanıdı. Ordunun kimyəvi silahdan istifadəsini təsdiqlədi, eyni zamanda rəqiblərini də törətdikləri vəhşiliklərə görə sanksiyaya məruz qoydu. Və son illərin ən iddialı cəhdini gündəliyə çıxardı: Təhlükəsizlik Şurasının silah embarqosunu bütün Sudana və münaqişədə iştirak edən bütün tərəflərə, o cümlədən dronlara şamil edən qətnaməsi ilə müharibənin xarici təchizat xətlərini kəsmək. Qəribədir ki, bu fəaliyyət sudanlılardan daha çox Qərbin bəzi çevrələrində şübhə doğurur.

Sudanın Qərbin Trump barədə razılığa gəlməsinə ehtiyacı yoxdur. Onun ehtiyacı Qərbin bir vaxtlar olduğu kimi Sudan barədə razılığa gəlməsidir. Atəşkəs, açıq yardım dəhlizləri, xarici silah axınının dayandırılması və sudanlıların seçdiyi mülki keçidə qayıdış partiya tələbi deyil. Bu, ləyaqətli bir dünyanın 50 milyon insana borclu olduğu minimumdur. Trump administrasiyası düzgün kurs müəyyən edib. Bu yolu tək getməyə məcbur edilməməlidir.