Suriya kürdləri dil hüquqlarından daha geniş gündəm qurmalıdır
Daha əhatəli siyasi proqram onların mədəni və siyasi tanınma tələbini gücləndirə bilər.
Sirwan Kajjo kürd siyasəti, islamçı silahlı fəaliyyət və Suriya məsələləri üzrə ixtisaslaşmış jurnalist və tədqiqatçıdır. Indiana University Press və Cambridge University Press tərəfindən nəşr olunmuş kitablarda Suriya və kürdlərə dair iki kitab fəslinin müəllifidir. Onun Suriya və kürd məsələlərinə həsr olunmuş yazıları Yaxın Şərq Forumu (MEF), Vaşinqton Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutu (Washington Institute for Near East Policy) və digər tanınmış tətbiqi siyasət araşdırmaları təşkilatları və nəşrlərdə dərc olunub. Kajjo həmçinin Suriyada cərəyan edən hadisələrdən bəhs edən “Nothing But Soot” romanının müəllifidir. O, George Mason Universitetində dövlət idarəçiliyi və beynəlxalq siyasət üzrə bakalavr dərəcəsi alıb.
QAMIŞLI, SURİYA — Bu gün Suriyadakı kürd siyasi hərəkatı əsasən bir məsələnin ətrafında cəmləşmiş kimi görünür: kürd dilində təhsil. Suriyanın şimal-şərqindəki idarəçilikdə təmsil olunmuş Demokratik Birlik Partiyası (PYD) və digər kiçik kürd partiyaları kürd dilində təhsilin rəsmi tanınmasını başlıca siyasi hədəflərinə çeviriblər.
PYD və artıq fəaliyyətini dayandırmış Suriya Demokratik Qüvvələri (SDQ) ilə əlaqəli digər qruplar tələbə etirazlarını dəstəkləyib və Suriyanın müvəqqəti hakimiyyətini təhsilin bütün pillələrində kürd dilini tədris dili kimi tanımağa məcbur etmək üçün müxtəlif təşəbbüslərə arxa durublar.
Diqqətin bu dərəcədə tək bir məsələ üzərində cəmlənməsi diqqətçəkəndir. Bu kürd qrupları yaxın vaxtlara qədər Suriya ərazisinin təxminən üçdə birinə nəzarət edirdilər; daha sonra Dəməşq SDQ-nin nəzarətində olan ərazilərin böyük hissəsini ələ keçirərək kürd liderlərinə saziş qəbul etdirdi. Həmin razılaşma kürd qüvvələrini demək olar ki, bütün muxtariyyətindən məhrum etdi və nəhayət, SDQ-nin, eləcə də on ildən artıq müddətdə Suriyanın şimal-şərqini idarə etmiş mülki institutların buraxılması ilə nəticələndi.
Kürd siyasi aktorları pik dövrlərində mərkəzsizləşdirməni ölkənin uzun illərdir davam edən idarəçilik çatışmazlıqlarına mümkün çıxış yolu kimi irəli sürürdülər. Həmin illərdə dil hüquqları arxa plana keçmişdi, çünki kürd dili kürdlərin rəhbərlik etdiyi Suriyanın Şimal və Şərq Muxtar Administrasiyası tərəfindən ərəb və süryani dilləri ilə yanaşı rəsmi dil kimi tanınırdı. Kürd dili təhsil sistemində əsas tədris dili idi. Kürdlər ilk dəfə dillərinə həsr olunmuş institutlar yaratdılar, kürd dilində sərbəst nəşr edir, yayım aparırdılar.
Mərkəzsizləşdirmə və federalizm tələblərindən kürd dilində təhsil çağırışlarına keçidi siyasi geriləmə adlandırmaq belə vəziyyətin miqyasını tam ifadə etməz. Bununla belə, bütöv bir kürd nəslinin təhsilini əsasən kürd dilində alaraq böyüməsi faktı kürd dilində təhsilin bu mərhələdə kürd partiyaları üçün niyə əsas siyasi hədəfə çevrildiyini izah edə bilər.
Tarixən, xüsusən də BƏƏS hakimiyyəti dövründə kürdlər öz dillərini öyrənmək və tədris etmək hüququndan məhrum edilirdilər. Buna görə dil hüquqları kürd hərəkatı daxilində siyasi fəallığın əsas tərkib hissəsi idi. Suriya münaqişəsi bu reallığı dəyişdi və kürdlərə ölkə tarixində ilk dəfə öz bölgələrini de-fakto idarə etmək imkanı verdi. Əsəd rejiminin süqutundan sonra Suriyada baş verən dəyişikliklərə baxmayaraq, kürdlərin mədəni və siyasi hüquqları uğrunda mübarizə məhz bu reallığın prizmasından qurulmalıdır.
Suriya kürd qrupları mərkəzsizləşdirmə tələblərini yeniləməli və gücləndirməlidir; bu, dil hüquqlarının təminatı üçün çərçivə yarada bilər. Daha geniş siyasi gündəm tələbləri tək bir məsələ ilə məhdudlaşdırmaq əvəzinə, onların mədəni və siyasi tanınma iddiasını möhkəmləndirərdi.
SDQ ilə Dəməşq arasında 2026-cı ilin yanvarında imzalanmış razılaşmadan, xüsusən də SDQ-nin 2026-cı ilin avqustunda buraxılmasından sonra tarixən Dəməşqdəki bir-birini əvəz edən rejimlərə qarşı narazılığın mərkəzi olmuş kürd bölgəsində mütəşəkkil siyasi müxalifət faktiki olaraq yoxa çıxıb.
Siyasi spektrin bütün qanadlarında olan kürd siyasi partiyaları və qrupları artıq yeni Suriya rejiminə qarşı çıxmağa ehtiyac duymur, xüsusən də Dəməşq ictimai məkanda kürd kimliyinin ifadəsinə məhdud da olsa imkan verdiyi üçün. Ancaq bu, bəlkə də Dəməşqin məhz əldə etmək istədiyi nəticədir: simvolik və məhdud güzəştlərlə kürdləri sakitləşdirmək və digər azlıq icmalarını, xüsusən də bəzən Suriyada demokratik dəyişikliklərin mümkün lideri kimi kürdlərə baxmış ələviləri və druzları ruhlandıra biləcək kürd müxalifət hərəkatının yaranmasının qarşısını almaq.
Kürd siyasi elitası arasında belə bir qənaət var ki, onlar yeni Suriya dövlətinin qurulmasında tərəfdaş ola bilərlər və müvəqqəti prezident Əhməd əş-Şaranın (Ahmed al-Sharaa) hakimiyyətinə açıq müxalifət kürd hüquqlarının təmin edilməsi səylərini sarsıda bilər. Ancaq bu, siyasi reallığın yanlış oxunuşudur. Əş-Şara kürdləri də, digər siyasi aktorları da Suriyanın idarəçiliyində real tərəfdaş sayırmış kimi görünmür. Onun kürd liderləri ilə razılaşması əsasən beynəlxalq təzyiqdən qaynaqlanırdı. Məhz buna görə kürd qrupları Dəməşqə təzyiqi davam etdirməlidir, xüsusən də aparıcı qlobal güclərin 2026-cı ilin yanvarındakı zorakılıqdan sonra Suriya hökumətini kürd qruplarını kənarda qoymamağa çağırdığını nəzərə alsaq.
Suriya kürdləri hərbi güclərini və de-fakto muxtar idarəetməni itiriblər, amma onları Suriyada demokratik dəyişikliklərin səsi olaraq qalmağa imkan verən siyasi subyektlik və təşkilati potensiallarını qoruyublar. Mövcud şəraitdə demokratik keçidin perspektivləri zəif olsa da, kürd hərəkatı üçün Dəməşqdən məhdud güzəştlərlə kifayətlənməkdənsə, Suriyanın daha geniş demokratik gələcəyinə mərc etmək daha məqsədəuyğun olardı.
Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)