Şimali İraqı kim idarə edir?

İraq iki qonşusunun təhlükəsizlik tələblərini idarə etmək, eyni zamanda ərazi bütövlüyünü və siyasi müstəqilliyini müəyyənləşdirən dövlət qərarları üzərində nəzarəti qoruyub saxlamaq kimi çağırışla üz-üzədir. Tehranın iranlı kürd müxalifət qruplarının çıxarılmasını tələb etməsi və Ankaranın Şimali İraqda hərbi mövcudluğunu davam etdirəcəyini bəyan etməsi şimali İraqda təhlükəsizlik nizamını kimin müəyyənləşdirdiyi sualını gündəmə gətirir. Bağdad bu hədəflər arasında sıxılıb və onu məhdudlaşdıran təkcə xarici təzyiq deyil, həm də federal İraq və Kürdüstan Regional Hökuməti (KRH) arasında vahid təhlükəsizlik siyasəti tətbiq etmək imkanlarının məhdudluğudur.

Məsələ artıq Bağdadın təhlükəsizlik sazişləri bağlayıb-bağlamamasında deyil, onları icra edərkən milli təhlükəsizlik qərarları üzərində nəzarəti saxlayıb-saxlaya bilməməsindədir.

İraqın Milli Təhlükəsizlik üzrə müşaviri Qasim əl-Abudinin (Qasim Al-Aboudi) sədrliyi ilə keçirilən və Kürdüstan Regional Hökuməti nümayəndələrinin də iştirak etdiyi birgə İraq-İran təhlükəsizlik komitəsinin iclasından sonra İranın İraqdakı səfiri hər iki ölkənin iranlı kürd müxalifət qruplarının İraqın Kürdüstan Regionundan çıxarılması və ya İrana təhvil verilməsi barədə razılığa gəldiyini bildirib. İraqın rəsmi bəyanatında isə 2023-cü il ikitərəfli təhlükəsizlik sazişinin icrası və açıq qalan məsələlərin həlli ətrafında müzakirələrdən bəhs edilib, qovulma və ya təhvil verilmə barədə heç nə deyilməyib.

Ziddiyyətli təqdimatlar Bağdadın etibarlılığını risk altına qoyur. Müxalifət qruplarının çıxarılması və ya ekstradisiyası İraqın daxili güc balansına və muxtar kürd əraziləri ilə münasibətlərinə təsir edən suverenlik səlahiyyətinin icrası deməkdir. Əgər Bağdad belə addımları qəbul edibsə, bu, təkcə ortaq təhlükəsizlik təhdidi fonunda Tehranla koordinasiya deyil; İraqın ərazisindən necə istifadə etməsi və ölkə sərhədləri daxilində hansı qrupların müdafiə alması ilə bağlı seçim səlahiyyətini güzəştə getməsi anlamına gəlir. İran səfirinin açıqlaması ilə İraq tərəfinin susması arasındakı fərq dərhal yaranan əsas çətinliyi önə çıxarır: İraq hökuməti razılaşdığı məsələlərin məzmununu açıqlaya biləcəkmi, təklif olunan köçürmənin hüquqi statusunu müəyyən edəcəkmi və siyasətinin sadəcə xarici hərbi təzyiqə cavab olmadığını göstərə biləcəkmi?

Bu razılaşmaların Kürdüstan Regional Hökumətinin iştirakını tələb etməsi Ərbilin tabe olmamağın siyasi qiymətini dərk etdiyini göstərir, eyni zamanda Bağdadın belə sazişləri təkbaşına icra etməyə institusional cəhətdən nə qədər zəif hazır olduğunu da üzə çıxarır. Qarşıdakı aylarda əsas sual Bağdadın diplomatik öhdəliklərini, idarəetmə modelinin söykəndiyi siyasi və silahlı şəbəkələrlə toqquşma yaratmadan, yerdə real dəyişikliklərə çevirib-çevirə bilməyəcəyidir. Mövcud meyillər hərtərəfli həll yolundansa, seçmə icraya, davam edən bazarlıqlara və hədəflənmiş təzyiqə işarə edir.

İranın kürd müxalifəti məsələsi əsas gərginlik nöqtəsi olaraq qalacaq. Tehran İraq daxilində müxalifət mövqelərinə qarşı güc tətbiq etməyə hazır olduğunu göstərib və bu, Bağdadla Ərbili sərhəd təhlükəsizliyi, sabitlik, həmçinin qaçqınlar və sakinlər üçün hüquqi təminatlar kimi bir-biri ilə rəqabət aparan tələblərlə üz-üzə qoyur. Əgər köçürmə razılaşmaları icrası təmin edilən zəmanətlər olmadan müzakirə olunarsa, bu qruplar fəaliyyətlərinə qoyulan məhdudiyyətləri qəbul etdikdən sonra belə İran zərbələri ilə üzləşə bilər. Əksinə, köçürməni rədd edib sərhəd yaxınlığında silahlı mövqelərini saxlasalar, İran növbəti müdaxilələr üçün əsasını qoruyub saxlayacaq.

Kürdüstan Regionu, xüsusən də Ərbil risk altındadır. Region Vaşinqtonla sıx əlaqələr saxladığı halda, həm Tehran, həm də Ankaranın təhlükəsizlik təhdidi saydığı kürd müxalifət qruplarına ev sahibliyi edir. Bu həssaslığı daxili parçalanma daha da artırır. Rəqib İraq kürd qüvvələrinin bu yaxınlarda elan edilmiş kosmetik birləşməsinə baxmayaraq, Kürdüstan Demokratik Partiyası və Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı hələ də ayrı siyasi şəbəkələri və təhlükəsizlik strukturlarını saxlayır, bu isə kürdlərin vahid aktor kimi çıxış imkanını məhdudlaşdırır. Bu isə regionu ortaq mövqe tələb edən qərarlarda parçalanmış vəziyyətdə saxlayır. Xarici oyunçular bu siyasi parçalanmadan istifadə edərək Ərbil və Süleymaniyyə ilə ayrı-ayrı münasibətlər qururlar. Nəticədə Ərbil zəif mövqedən danışıqlar aparmağa məcbur qalır, Bağdadla münasibətlərini balanslaşdırmağa, müxalifət qruplarını qorumağa və ərazisinin İranla onun rəqibləri arasında döyüş meydanına çevrilməsinin qarşısını almağa çalışır.

Son nəticədə əsl sınaq İraqın İranla təhlükəsizlik razılaşmaları imzalaya bilməsi və ya Türkiyənin hərbi əməliyyatlarına dözməsi deyil, bu diplomatik öhdəlikləri öz institutları vasitəsilə icrası təmin olunan siyasətə çevirə bilməsi və həmin institutların siyasi parçalanmadan və xarici məcburetmədən asılı olmadan işləyə bilməsidir. Mövcud mənzərəyə görə, bu mümkün olmur: İraqın Milli Təhlükəsizlik üzrə müşaviri iclaslara sədrlik edir, amma onların nəticələrini İran və Türkiyə formalaşdırır.

Bağdad sərhədyanı bölgələrdə real dövlət tutumu formalaşdırmayana və təhlükəsizlik qərarlarını xarici yönləndirmə olmadan icra etmək qabiliyyətini nümayiş etdirməyənədək qonşularının strateji ambisiyaları qarşısında həssas qalacaq. Məhz bu, geri çəkilmədən sonrakı təhlükəsizlik əməkdaşlığının və Amerika investisiyalarının davam edib-etməyəcəyini, yoxsa ABŞ maraqlarının asılı olduğu strateji mühiti regional rəqiblərin formalaşdıracağını müəyyənləşdirəcək. İraqın Tehranla son razılaşmaları İranın təhlükəsizlik tələblərini müvəqqəti ödəyə bilər, amma onlar İraq dövlətini gücləndirmir — həqiqi suverenliyin dayana biləcəyi yeganə təməl də məhz budur.