Günahı əvvəlcə Amerikada axtaran sağçılar

Respublikaçılar çərşənbə axşamı həm Nümayəndələr Palatasını, həm də Senatı itirdilər. Demokratlar yeddi Senat yerini ələ keçirdi, onların arasında Texas, Kanzas və Ayova da var. Associated Press səbəblər sırasında İranla müharibəni və sürətlə artan xərcləri göstərdi. Curt Mills bunu qabaqcadan demişdi. “I think first it’s the economy, stupid,” o, oktyabrın 30-da Telegraph-ın podkastına demişdi. “And second, it’s the war, stupid.” O vaxt Mills demişdi ki, demokratlar “clearly win the Senate,” və Kanzasla Ayovanı da götürə bilərlər. 36 yaşlı Mills Pat Buchanan-ın həmtəsisçisi olduğu The American Conservative jurnalının icraçı direktorudur. Oktyabrın sonunda o demişdi ki, seçkilər administrasiyanın müharibəni aparmasına “a searing guilty verdict” olacaq. Seçki gecəsi saat 23:05-də paylaşım etdi: “It is, the Iran War, stupid.” Qırx dəqiqə sonra isə: “If Republicans want to win in 2028: they should end the Iran War. Everyone knows it.”

Sağın Amerikanın düşmənləri barədə nəyə inandığı məsələsi onsuz da növbəti prezidentliyə namizədin müəyyənləşdirilməsinədək mübahisə predmetinə çevriləcəkdi. Bu mübahisə çərşənbə axşamı gecəsi başladı və Mills onu aparanlardan biridir.

Mills bu mübahisəyə, düşmənin kim olduğuna dair təsviri ilə daxil olur. 2020-ci ilin martında, sonradan sildiyi paylaşımında o yazmışdı ki, Qərbin 11 sentyabrdan sonra etdikləri “a heinous overreaction” idi, halbuki bu hadisə “effectively, a lucky shot.” 2025-ci ilin iyulunda isə yazmışdı: “the Congressional GOP is infinitely more dangerous than Zohran Mamdani.” Birinci cümlə düşməni kiçildir. İkincisi öz tərəfinin günahını böyüdür. Mamdani indi Nyu-Yorkun meridir, Konqresdəki respublikaçılar isə hər iki palatanı itirib.

Solda bəziləri onu artıq tapmışdı. Mayın 22-si axşamı həmin iki cümlənin müəllifi Vaşinqtondakı Busboys and Poets kafe və kitab mağazasında səhnəyə çıxdı. Forum onun jurnalının, Mehdi Hasan-ın Zeteo-su və Quincy Institute ilə tərəfdaş kimi qoşulduğu tədbir idi. O, İran müharibəsini “the most unpopular war in American history” adlandırdı. Moderator, Wajahat Ali, zala dedi: “You can applaud that.” O, daha əvvəl Mills-ə demişdi: “I have retweeted you without realizing who you are.”

Curt Mills (left, holding microphone) on the first panel of “How to Prevent Another Forever War in the Middle East,” Busboys and Poets, Washington, May 22, 2026. Still from the event video, Busboys and Poets, YouTube.

Mills jurnala 2024-cü ilin yanvarından rəhbərlik edir. 11 sentyabr hücumları zamanı o, 11 yaşında idi və Vaşinqton ətrafında yaşayırdı. Washington Post-un yazdığına görə, həmin hadisələr onu sağa itələdi. Mills özü isə deyib ki, İraq müharibəsi onun siyasi oyanışı olub.

Jurnal kiçikdir. Təsir dairəsi isə kiçik deyil. Yaxın Şərq Forumunun (MEF) hesablamasına görə, Mills 2024-cü ilin aprelindən bəri Steve Bannon-un War Room proqramında 60-dan çox ayrı gündə çıxış edib, onların 38-i bu ilin payına düşür. Bu, prezidentin ən sadiq seçicilərinin izlədiyi proqramdır və burada sitat gətirilən sözlər aparıcının yox, onundur. O, oktyabrda demişdi ki, jurnalı “the only conservative institution in Washington DC against the Iran war openly.” Onun ən yaxın əlaqəsi Tucker Carlson-dır. Carlson jurnalın məsləhət şurasında yer alır. Solyönlü Jewish Currents jurnalı, müxbiri bir neçə ay Mills-i yaxından tanımağa çalışmış nəşr, Carlson-u onun dostu və mentoru adlandırır. “If there have been guardrails on this administration in its worst moments,” Mills həmin müxbirə demişdi, “it is because Trump is not exclusively surrounded by neocon imbeciles. There are cadres of younger people who are readers of The American Conservative .”

Mills on Steve Bannon’s War Room, July 11, 2026. Still, Bannon’s War Room, Rumble.

Mills-in Amerikanın Yaxın Şərqdə və Avropada gücü barədə təqdim etdiyi izah, yəni zor işlətməsinin cinayət olması, ittifaqlarının təxribat sayılması və düşmənlərinin zorakılığının onun öz davranışının nəticəsi kimi yozulması, Amerika solunun Vyetnamdan bəri verdiyi izahdır. O, həmin izahı mühafizəkar hərəkatın içinə daşıyıb. Eyni zamanda sola geri, solun özündən çıxara bilməyəcəyi bir mühafizəkar “imza” da aparıb.

Ayırıcı xətt sağla solun arasında yox, sağın öz içindən keçir. Mühafizəkarlar həmişə vasitələr barədə mübahisə ediblər: hansı müharibələri aparmaq, müttəfiqlərin yükün nə qədərini daşıması, qərarı Konqresin verib-verməməsi. Taft belə edirdi. Buchanan da. Həmin gecə Busboys and Poets-də Mills də. Burada mübahisə isə başqa tip iddia haqqındadır, Amerika və onun düşmənləri barədə hökmlə bağlıdır: 11 sentyabrın “şans” olması, amerikalı əsgərləri öldürən milislərin “plucky” sayılması, Amerika torpağındakı İran sui-qəsd planlarının Amerikanın öz işi kimi təqdim edilməsi, Buçada rus əsgərlərinin ukraynalı mülki şəxsləri qətlə yetirməsi ilə bağlı etirazın təbliğat gedişi sayılması, Amerikanın xaricdəki gücünün qanunsuz imperiya kimi qələmə verilməsi. Birinci tip iddia təmkindir. İkincisi isə başqa bir şeydir.

Aşağıdakı sitatlar Forumun onun 2009-cu ildən bəri ictimai fəaliyyətinə dair topladığı arxivdən götürülüb: 450-dən çox qeydə alınmış çıxış, 1.269 məqalə və təxminən 19.000 paylaşım. Silinmiş paylaşımlara Internet Archive-in surətlərinə keçid verilib.

Mübahisə predmeti olan ənənə

1951-ci ilin əvvəlində, NATO-nun Avropadakı qüvvələrinə komandanlığı qəbul etməyə hazırlaşan general Dwight D. Eisenhower senator Robert Taft-ı Pentaqona dəvət etdi. Eisenhower 1952-ci il yarışından kənarda qalmasına səbəb olacaq bəyanatı yazmışdı və Taft Respublikaçılar Partiyasını Avropada kollektiv təhlükəsizliyə sadiqliyə bağlasaydı, onu açıqlayacaqdı. Taft bu öhdəliyi götürmədi. Eisenhower bəyanatı cırdı, namizəd oldu, qalib gəldi və respublikaçıları NATO partiyasına çevirdi.

Left: General Dwight D. Eisenhower, NATO’s supreme commander, inspects Dutch naval personnel at Hilversum, May 1951. Right: Senator Robert A. Taft, 1953. Left: SHAPE photograph, Rijksmuseum. Right: U.S. Senate.

Ronald Reagan Soyuq müharibənin yekununu bir cümləyə sığışdırmışdı. O, həmin cümləni 1977-ci ildə Richard Allen-ə demişdi: “We win and they lose.” Hələ demokrat olan Jeane Kirkpatrick isə 1984-cü ildə Respublikaçıların qurultayında niyə tərəf dəyişdiyini izah etmişdi. Livana göndərilən dəniz piyadaları yuxuda ikən öldürüləndə, o demişdi, tənqidçilər “didn’t blame the terrorists who murdered the Marines; they blamed the United States. But then, they always blame America first.”

President Ronald Reagan meets UN Ambassador Jeane Kirkpatrick in the Oval Office, November 5, 1982. White House Photographic Office, Ronald Reagan Presidential Library.

Bu üç nəfər müharibədən sonrakı mühafizəkar razılaşma adlandırıla biləcək xətti formalaşdırdı. Bu xətt bir neçə sadə ideyaya söykənirdi. Düşmənlər realdır və ciddi ölkə onları dəqiq sayır. Güc sülhü üzrxahlıqdan daha yaxşı qoruyur. Müttəfiqlər aktivdir. Onlar öz payını daşımağa sərt şəkildə sövq edilməli, amma kənara atılmamalıdır. Müharibə həddinə çatmayan təzyiq həm güzəşt siyasətinin, həm də işğalın alternatividir.

Bu, mühafizəkarlığın hamısı deyil və heç vaxt hər müharibəni tələb etməyib. The American Conservative 2002-ci ildə Buchanan, Scott McConnell və Taki Theodoracopulos tərəfindən İraqın işğalına qarşı çıxmaq üçün yaradılıb və ölkənin böyük hissəsi sonradan onların mövqeyinə gəlib. Donald Trump-ın siyasi xətti də eyni mənada səliqəsizdir. O, İraqı səhv, NATO-nu köhnəlmiş adlandırdı, üç dəfə sonsuz müharibələrə qarşı kampaniya apardı. Eyni zamanda Qassem Soleimani-ni öldürdü, İranın nüvə obyektlərini vurdu və Nicolás Maduro-nu ələ keçirdi. Mills kimi adamlar namizəddən sitat gətirir və prezidentliyi öz doktrinalarının adına yazırlar. Bu, bir hərəkatın içində aparılması normal olan mübarizədir.

Mills-in ifadə etdiyi narazılıq da realdır. İraq və Əfqanıstanda təxminən 7.000 amerikalı hərbçi həlak olub. İraqla bağlı aldadıldığı qənaətinə gələn gənc mühafizəkar, məntiqli nəticəyə gəlmiş olur. Sual budur: ona bundan sonra hansı nəticəni çıxarmaq öyrədilir? Ölkəsinin yanlış müharibə seçdiyi və daha yaxşısını seçməli olduğu qənaəti, yoxsa ölkəsinin özünün problem olduğu düşüncəsi.

Mills bu razılaşmanın özünə münasibətdə harada dayandığını gizlətmir. Fevralda Stimson Mərkəzinin dərc etdiyi müsahibədə o demişdi ki, müasir mühafizəkar hərəkat William F. Buckley Jr.-ın ixtirasıdır, müharibədən sonrakı bir yaradımdır, real deyil və xüsusi olaraq mühafizəkar da sayılmaz. Woodrow Wilson və Franklin Roosevelt-in, onun sözlərinə görə, ölkəni qismən yalanla dünya müharibələrinə sürüklədiyini demişdi. NATO-nun nə vaxtsa bir məqsədə xidmət edib-etmədiyi soruşulanda, “xüsusilə yox” cavabını vermişdi, əgər məqsəd Soyuq müharibə aparmaq idisə. Soyuq müharibə barədə isə demişdi: “I’m less convinced of the necessity of the Cold War.” O, Qərb sivilizasiyasını uydurma adlandırmışdı.

İki həftə sonra Ross Douthat-ın New York Times podkastında ondan soruşdular ki, onun tərəfi Amerika imperiyasının necə işlədiyini dəyişmək istəyir, yoxsa geri çəkilib onu söküb-dağıtmaq. O, ikinci variantın “far more” tərəfdarı idi. ABŞ-ın İkinci Dünya müharibəsindən sonra tutduğu kursun tənqidçiləri “lost the battle,” demişdi. “But they were right.” O, 1951-ci ildəki Pentaqon görüşündə tərəfini də seçmişdi: “I prefer Robert Taft to Eisenhower.” Reagan-ı “fundamentally an overrated conservative figure and overrated president” adlandırmışdı. Oktyabrda isə The Economist-ə demişdi ki, “Reagan is the baby-boomer god” və “if Reagan is their god, then it must be a false god.”

Mills-in müdafiəçiləri deyirlər ki, jurnalın adı məsələni həll edir: o, buchanançıdır və Köhnə Sağın həmişə dediklərini deyir. Bu, ciddi arqumentdir. Buchanan İraq müharibəsinə və ondan əvvəlki Körfəz müharibəsinə qarşı çıxmışdı, Soyuq müharibə bitəndən sonra Amerika quru qoşunlarının Avropadan çıxarılmasını istəyirdi və ABŞ-ın dünya müharibələrinə qoşulmasının əsaslarını şübhə altına alırdı. Mills də həmin üç mövqeyi bölüşür.

Amma söhbət yalnız bundan getmir. Buchanan Soyuq müharibəni Nixon-un və Reagan-ın Ağ Evində içəridən aparıb. 1990-cı ildə “evə qayıtmaq” çağırışı da müharibənin aparılmalı olduğu və udulduğu müddəasından çıxış edirdi. Mills isə “less convinced of the necessity of the Cold War.” Buchanan ölməkdə olduğunu düşündüyü sivilizasiyanı müdafiə etmək üçün The Death of the West kitabını yazmışdı. Mills Qərb sivilizasiyasını uydurma adlandırır. Buchanan-ın imperiya ilə çəkişməsi millətçinin çəkişməsi idi. Qoşunları evə çağırsa da, Amerikanın “permanent mistress of the seas, first in air power, first in space.” qalmasını istəyirdi. Onun kitabının adı A Republic, Not an Empire idi. Etiraz sui-istifadəyə idi. Mills-in etirazı isə elə şeyin özünədir: “illegitimate and hated empire.”

Reagan with Pat Buchanan in the Oval Office, March 19, 1982. Buchanan became White House communications director in 1985. White House Photographic Office, Ronald Reagan Presidential Library.

Düşmən, onun təsvirində

Mövcud materiallar Amerikanın gücünə hər yerdə qarşı çıxan bir adamı göstərmir. Stimson Mərkəzində Mills demişdi ki, ölkə və onun qurucu institutları yaxşıdır. Onun sözlərinə görə, əgər nədəsə “şahin”dirsə, bu, Çindir və o, tam “təmkin” tərəfdarı deyil. Amma Amerikanın düşmənlərinin amerikalıları öldürdüyü və ya qonşularını işğal etdiyi cəbhələrdə o, məsuliyyəti ABŞ-ın üstünə qoyur. Gücdən istifadə edəcəyi yerlərdə, məsələn, Qrenlandiya məsələsində, başqa mövzulara tətbiq etdiyi standartları tətbiq etmir. Bir vaxtlar Çinlə bağlı etdiyi istisna isə getdikcə aradan qalxır.

Onun 2020-ci ilin martında paylaşdığı “lucky shot” postu hesabından silinib, amma ideya silinməyib. 2025-ci ildə ildönümündən bir gün sonra o, Matt Gaetz-ə demişdi ki, Osama bin Laden “was a marginal fringe character in the Muslim world,” “basically the head of a couple of thousand fighters hiding out in caves and deserts.”

Mills’s post of March 23, 2020, since deleted, as captured by the Internet Archive. Internet Archive Wayback Machine capture of X (Twitter).

Burada arqument var. 2001-ci ildə Al Qaeda kiçik idi və cavab iki müharibəyə çevrildi, onlardan biri ABŞ-a hücum etməmiş ölkəyə qarşı idi. İnsan cavabın təhdidə mütənasib olmadığını düşünə bilər. Amma Mills-in cümləsi cavabın hamısını məhkum edir. O, istisnasız şəkildə “the actions the West took after 9/11” deyir. Onun sonradan alternativ kimi adlandırdığı xətt isə “a counter-terrorism and police action.” Bu, qüllələr dağılandan üç gün sonra Konqresin Nümayəndələr Palatasında 420-yə 1, Senatda 98-ə 0 səs nisbəti ilə səlahiyyət verdiyi Əfqanıstanda Al Qaeda-ya sığınacaq verənlərə qarşı kampaniyanı istisna edir. ABŞ-ın bunun əvəzinə etdiklərini o, “an American Holy War against an entire region.” adlandırır. Təsvir etdiyi düşmən isə sənədlərdəki düşmən deyil. Al Qaeda 1998-ci ildə Şərqi Afrikada iki Amerika səfirliyini bombalamışdı, 2000-ci ildə isə USS Cole-u vurmuşdu. Onun lideri də yazılı şəkildə iki dəfə ABŞ-a müharibə elan etmişdi.

A New York City firefighter calls for more rescue workers at the World Trade Center, September 2001. Journalist 1st Class Preston Keres, U.S. Navy.

O, cihadçıları həm də Amerikanın öz işi kimi göstərib. Vaşinqtonda, 2024-cü ildə ildönümünün ertəsi günü keçirilən debatda Reagan administrasiyasının “proxy war”larına istinad edib və əlavə etmişdi: “Again, with blowback, anniversary of nine eleven.” War Room-da, İran müharibəsinin ilk həftəsində bunu bir cümləyə sığışdırmışdı: “America’s problem with terrorism is related to its force posture overseas.”

İranla bağlı iki ayrı mənbə var. İraqda Pentaqonun qiymətləndirməsinə görə, İranın dəstəklədiyi silahlılar 2003–2011-ci illər arasında azı 603 amerikalı hərbçini öldürüb. Apreldə bir müsahib İranın qərbliləri öldürməsi ilə bağlı keçmişini Mills-in qarşısına qoydu. Mills cavab verdi ki, səudiyyəlilərin “more blood on their hands” var və ardınca dedi: “I think the Iranians were plucky foes in areas where the United States was occupying countries like Iraq.” O əlavə etdi ki, ABŞ “shouldn’t have been occupying countries like Iraq,” və “the deaths of American servicemen”i müdafiə etmək istəmir. “Plucky” işğal barədə hökm deyil. Bu, amerikalıları öldürən tərəfə simpatiya bildirən ifadədir.

Digər mənbə Amerika torpağındakı sui-qəsd planlarıdır. Stimson Mərkəzində o demişdi ki, iranlılar əslində burada adam öldürmür. Cəhdlərlə bağlı məlumatları “very fringe allegations” adlandırmışdı və bildirmişdi ki, belə cəhdlər varsa, onlar “downstream of our very adversarial foreign policy towards them.” 2012-ci ildə bir nəfər federal məhkəmədə İran hərbi rəsmiləri ilə Vaşinqtondakı restoranda Səudiyyə səfirini öldürmək məqsədilə sui-qəsd hazırlamaqda günahını etiraf etmişdi. 2025-ci ilin martında Nyu-Yorkda federal münsiflər heyəti iki nəfəri İranın pulu ilə iranəsilli amerikalı jurnalist Masih Alinejad-ı Bruklindəki evində öldürmək planı qurmaqda təqsirli bilmişdi. Onların hər biri 25 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. 2024-cü ilin noyabrında Ədliyyə Nazirliyi İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) ilə bağlı aktiv adlandırdığı bir şəxsə ittiham irəli sürmüşdü. Həmin şəxs FBI-a demişdi ki, ona Donald Trump-ın qətlinin planlaşdırılması tapşırılıb. O, İranda azadlıqda qalır. Alinejad-ı öldürmək üçün muzdla tutulmuş iki Nyu-York sakini isə günahını etiraf edib və bu il cəzalandırılıb. Bu planların heç biri baş tutmadığı üçün Mills-in dar mənada qurduğu cümlə qüvvədə qalır. Cəhdləri təsvir etməsi isə yox.

Bu ilin iyulunda Mills İranın prezidentə sui-qəsd hazırlamağa çalışdığını iddia edən kəşfiyyat hesabatını şərh edərək War Room auditoriyasına dedi ki, bəzi iranlıların sui-qəsd planlarını müzakirə etməsi “tamamilə mümkündür”. Onun sözlərinə görə, bu, “bir ölkə ilə müharibəyə girməyin ayrılmaz hissəsidir” və “İranın Birləşmiş Ştatlar üçün böyük təhlükə olduğu fikri tamamilə şişirdilib”. Oktyabrın sonunda Glenn Loury-nin verilişində nüvə silahına malik İran barədə sual veriləndə dedi ki, bu, dünyanın sonu olmazdı, “Şimali Koreya vəziyyətinə kifayət qədər oxşar” olardı və İran “hazırda dünyanın ən güclü imperiyası ilə heç olmasa minimum düzdən-düzə, dayanma nöqtəsinə qədər döyüşə bilir”.

1983-cü ildə yük maşınına yüklənmiş bomba Beyrutdakı kazarmalarında 241 amerikalı hərbçini öldürdü. Onlar Kirkpatrick-in nitqindəki dəniz piyadaları idi və Birləşmiş Ştatlar hücumu “Hizbullah”a və onun Tehrandakı himayədarlarına aid edir. Bu ilin iyununda War Room-da Mills dedi ki, “Hizbullah” “Birləşmiş Ştatlar üçün təhlükə deyil”. “Hizbullah sərt livanlı oğlanlarla doludurmu? Əlbəttə”, dedi o. “Amma ABŞ sadəcə bu regiona burnunu soxmasaydı, məncə, ciddi bir əks-təsir halı olmazdı”.

1983-cü il oktyabrın 23-də baş vermiş yük maşını partlayışından sonra Beyrutdakı dəniz piyadaları kazarmasının üzərində qalxan tüstü; həmin hücumda 241 amerikalı hərbçi həlak olmuşdu. ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusu.

2022-ci il yanvarın 24-də o, özünün “qəti qənaətini” paylaşmışdı: “Putin əslində oraya girməyəcək”. Müharibə başlayanda isə səbəbi belə izah etdi: “Putin bunu, son nəticədə, ona görə etdi ki, darıxmışdı”. 2024-cü ildə Vaşinqtondakı debatda mövzu Ukrayna idi. “Biz vəhşiliklərin müdafiəçisi deyilik”, — dedi, sonra əlavə etdi: “Görünür, Buça ciddi atəşkəs danışıqlarını pozmaq üçün bir növ təbliğat vasitəsi kimi istifadə olunub”. BMT-nin insan hüquqları üzrə müşahidəçiləri həmin şəhərdə 73 mülki şəxsin öldürülməsini sənədləşdirmiş, daha 105 halı isə təsdiqləmə mərhələsində idi. Mills iddia etdi ki, “hər gün bu hekayə ilə bağlı yeni açıqlamalar üzə çıxır”, lakin heç birinin adını çəkmədi.

Mills-in 2022-ci il yanvarın 24-də, Rusiyanın Ukraynaya hücumundan bir ay əvvəl yazdığı paylaşım — Internet Archive-in qeydlərindən. Internet Archive Wayback Machine-in X (Twitter) üzrə arxiv surəti.

Buça, 2022-ci il aprelin 6-sı: işğal dövründə rus qoşunlarının qərargah kimi istifadə etdiyi yay düşərgəsi. Vitaliy Sarantsev və Roman Drapak, ArmyInform, CC BY 4.0.

Mills bunların çoxuna Çin mövzusu ilə cavab verərdi və bu sahədə onun sicili realdır. 2021-ci ilin oktyabrında o, The American Conservative jurnalında “Tayvan: əsl ‘Münhen anı’” başlıqlı məqalə dərc etmiş, Pekinin Tayvanı ilhaq etmək üçün gətirdiyi arqumentləri “bir vaxtlar Adolf Hitlerin arqumentləri qədər açıq-aşkar saxta” adlandırmışdı. Amma sicil həm də dəyişikliyin tarixini göstərir. 2024-cü ilin aprelinə qədər o, War Room auditoriyasına deyirdi ki, əgər Tayvan öz müdafiə ehtiyaclarını qarşılamayacaqsa, Amerika yardımı “sadəcə çinliləri təhrik edir və bu işğalı daha tez dəvət edir”. Fevralda Stimson Mərkəzində o, hələ də özünü Çinə münasibətdə şahin kimi təsvir edir və Tayvan üzrə strateji qeyri-müəyyənliyin işlədiyini deyirdi. Eyni zamanda etiraf etdi ki, mübahisədə durmadan özünüməhdudiyyət tərəfinə doğru sürüşür.

Müttəfiqlər — onun təsvirində

“NATO faktiki olaraq ya köhnəlmiş, ya da müftəxor təşkilatdır, bu, mənim baxışım budur”, — Mills 2025-ci ilin mayında demişdi. Həmin ilin sentyabrında yazdı: “Bütün digər şərtlər bərabər olarsa, mən NATO-dan çıxardım və ya ona öhdəliklərimizi kəskin şəkildə məhdudlaşdırardım”. Bu ilin fevralında əlavə etdi: “Müttəfiqlərimiz bizim sağ qalmağımız üçün həlledici deyil”. Oktyabrın 10-da yazdı ki, amerikalıların və avropalıların heç bir “bağlayıcı ortaq məqsədi” yoxdur və olmamalıdır, “XX əsr isə bidət idi”. Trampın yanaşması müttəfiqləri daha çox ödəməyə məcbur etmək olub; 2025-ci ilin iyununda Haaqada onlar 2035-ci ilədək müdafiəyə ÜDM-in 5 faizini, bunun ən azı 3,5 faizini isə əsas hərbi ehtiyaclara xərcləmək öhdəliyi götürdülər. Mills-in məqsədi isə çıxmaqdır — əgər bacararsa, mərhələlərlə, baxmayaraq ki, “bəzən yaranı birdəfəyə açmaq daha yaxşıdır” deyib. Senat 2023-cü ildə hər hansı prezidentin Senatın razılığı olmadan NATO-dan çıxmasını qadağan edən qərar qəbul edəndə səslər 65-ə 28 olmuşdu.

2025-ci ilin iyununda Haaqadakı NATO sammitində müttəfiq liderlər; orada üzvlər 2035-ci ilədək müdafiəyə ÜDM-in 5 faizini xərcləmək öhdəliyi götürdülər. Bart Maat, Niderland Xarici İşlər Nazirliyi, CC BY-SA 4.0.

Qrenlandiya Danimarkaya məxsusdur — Əfqanıstanda 44 əsgər itirmiş NATO müttəfiqinə — və indi də belədir: Vaşinqtonun sentyabrda Kopenhagen və Nuukla imzaladığı baza sazişi Amerika bazalarının əlavə edilməsini nəzərdə tutur, Danimarkanın suverenliyini isə qüvvədə saxlayır. 2025-ci ilin yanvarında keçirilmiş sorğuda qrenlandiyalıların 85 faizi ABŞ-ın tərkibinə daxil olmaq istəmədiyini bildirmişdi. Apreldə administrasiyanın adanı ələ keçirmək barədə danışığı ilə bağlı suala Mills belə cavab verdi: “Məncə, yeganə belə hal budur. Kaş bunu edəydik”. Bu, “NATO böhranına təkan verə bilərdi”, — deyə davam etdi. “Bəlkə də NATO-dan çıxardıq. İrana isə hücum etməzdik”. O, işin “amerikan və danimarkalı qoşunlar arasında atışmaya” gedib çıxacağına şübhə etdiyini, amma hətta bunun da “uzunmüddətli perspektivdə İran müharibəsindən az riskli” olacağını söylədi. Aparıcı zarafatla dedi ki, nəhayət, Mills-in dəstəkləyəcəyi bir müharibə tapıldı, o cavab verdi: “Bu, ən ağıllı müharibədir”. Oktyabrın 22-də yazdı ki, “‘Çünki böyükdür’ — Qrenlandiyanı əldə etmək üçün ən yaxşı arqument olaraq qalır” və Trampı bu təşəbbüsünə görə təqdir etdi.

Qrenlandiyanın paytaxtı Nuuk, 2025-ci ilin iyunu. Quintin Soloviev, CC BY 4.0.

Beləliklə, onun müdafiə etdiyi şey müttəfiq ölkənin ərazisinin, orada yaşayan insanların razılığı olmadan ilhaq edilməsidir və özü də silahlı münaqişə riski qəbul olunmaqla. Bunun üçün onun nəzəriyyəsi də var. Tramp 2024-cü ilin dekabrında ərazi ilhaqından danışmağa başlayanda Mills “XIX əsr üslubunda ilhaqa qayıdışı… imperiya deyil, respublika tipli… britaniyalı deyil, amerikan tipli” alqışladı. Aprel müsahibəsində isə Qrenlandiyanı “əslən Birləşmiş Ştatlarla bitişik” adlandırdı.

Belə deyil. Arada Kanada yerləşir və ən yaxın Amerika ştatı min mildən çox uzaqdadır. Onun gətirdiyi fərq ilhaq olunan insanlara hüquq verilib-verilməyəcəyini soruşur; onların razı olub-olmadığını isə soruşmur, Qrenlandiyanın 57.000 nəfəri isə artıq imtina edib. O, İran müharibəsini “neokolonial” adlandırır, Venesuela əməliyyatını isə “açıq-aşkar talan müharibələri” sırasına qoyur. “Əslində Amerika qitəsində bir dominion normaldır”, — iyun ayında hüquqşünas və şərhçi Will Chamberlain ilə debatda demişdi. Demokratik müttəfiqdən təhrik olmadan, idarə olunanların razılığı olmadan ərazi əldə etmək, buna genişlənmə deyildiyinə görə respublikaçı xarakter qazanmır.

Altda duran nəzəriyyə

Mills nəzəriyyəni özü də ifadə edib. 2025-ci ilin iyulunda The New York Times-ın rəy panelində yazmışdı: “Amerikanın daxildəki tənəzzülünün səbəblərindən biri onun xaricdəki qeyri-legitim və nifrət edilən imperiyasıdır”. O, həmin imperiyanı “hazırkı quruluşunda” “mənasız” və “aktiv şəkildə əks nəticə verən” adlandırıb. Post-a dediyinə görə, vitse-prezident Vance namizəd olarsa, 2028-ci ilə daşıyacağını gözlədiyi gündəlik Amerika imperiyasına son qoymaqla başlayır; Post əlavə edir ki, o, Amerikanın xaricdəki bazalarının çoxunun bağlanmasını istəyir. Stimson Mərkəzinin müsahibi ona dedi ki, jurnalının üç sütunundan yalnız immiqrasiyaya müxalifət mühafizəkar görünür, Amerika imperiyasının və azad ticarətin tənqidi isə solun köhnə mövqeləridir. “Hə. Yəni, bəlkə də”, — deyə cavab verdi.

Bu təsvirin tarixçəsi var və o, sağda başlamayıb. 1959-cu ildə tarixçi William Appleman Williams “The Tragedy of American Diplomacy” kitabında Yeni Sola Soyuq Müharibəni bazar axtaran Amerika imperiyasının işi kimi oxumağı öyrətdi. 2000-ci ildə Chalmers Johnson “Blowback: The Costs and Consequences of American Empire” kitabında bu fikrə məşhur adını verdi; kitab iddia edirdi ki, xaricdə amerikalılara qarşı törədilən zorakılıq Amerikanın orada etdiklərinin hesabıdır. Sonra İraq gəldi, bu, sağın xarici siyasətini idarə edən adamları nüfuzdan saldı və həmin baxış o tərəfə keçdi. 2007-ci ilin mayında respublikaçıların prezident debatında Ron Paul sentyabrın 11-i barədə dedi ki, “bizə hücum edirlər, çünki biz orada olmuşuq”. Rudolph Giuliani ondan bu sözü geri götürməyi istədi, zal isə Giuliani-ni alqışladı. Paul sözün özü ilə cavab verdi — blowback — və doqquz gün sonra Giuliani-yə içində Johnson-un kitabı olan oxu siyahısı verdi. On doqquz il sonra The American Conservative jurnalının icraçı direktoru bu sözü sentyabrın 11-i, “Hizbullah”, Süleymaninin öldürülməsi və oktyabrda İranın regiondakı davranışı üçün işlədir; sonuncunu 1953-cü il çevrilişinin “klassik blowback nümunəsi” adlandırdı. Sol yönlü Dissent jurnalının dəstəklədiyi “Know Your Enemy” podkastında o deyib ki, bəlkə də sonda məlum olacaq: “Reyqan-Buş-neokon məsələsi istisna idi”.

O, solun lüğətinə başqa yollarla da əl atır. Chamberlain ilə iyun debatında öz tərəfindəki şahinlərin arqumentlərini təsvir edərkən bunu “Manixey dünyagörüşü” adlandırdı — guya “göz vurub, baş tərpədərək, həddən artıq ağdərili” Qərb “kommunist qarabuğdayı insan sürülərinə” qarşı durur. O, bunu rəqiblərinə ünvanlayırdı, amma ittiham — sağın milli təhlükəsizlik anlayışının kökündə irqi olması iddiası — solundur. O yazıb ki, müharibə naziri Pete Hegseth “venesuelalı qayıq adamlarını diri-diri yandırır” və Rubio ilə Hegseth “Amerika qitəsində mübahisə doğuran qətl marafonu aparırlar”. İran müharibəsi barədə onun ilk həftəsində keçirilən debatda dedi: “Qətldən və qətldən həzz almaqdan başqa nəyə nail olunduğunu doğrusu görmürəm”. Sonradan onu “bu axmaq və şər müharibə” adlandırıb. Bu, elə bir lüğətdir ki, orada Amerika gücü cinayət, onun zabitləri isə cinayətkardır.

Administrasiya — onun qiymətləndirməsində

Mills özünü prezidentin əsl doktrinasının qoruyucusu kimi təqdim edir. Fevralda Post-a demişdi ki, administrasiya “George W. Bush prezidentliyinin üçüncü müddəti kimi hiss olunur”, lakin Stimson Mərkəzinin fevralın 20-də dərc etdiyi müsahibədə dedi: “Birləşmiş Ştatların prezidenti bizdəndir” — və administrasiyaya B-mınus qiyməti verdi. Səkkiz gün sonra İran müharibəsi başladı və o, buna qarşı çıxdı. Oktyabrın 29-da artıq administrasiyanın ilk iki ilini “FDD / Ben Shapiro / Mark Levin / Bari Weiss / Hudson Institute-un hakimiyyətdəki yarım müddəti” adlandırırdı.

USS Delbert D. Black 2026-cı il fevralın 28-də, İran müharibəsinin ilk günündə “Tomahawk” quruya hücum raketi buraxır. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri.

Doktrinanın sınağı onun müəllifinin nə etdiyidir. Tramp Bəşər Əsədi kimyəvi silah işlətdiyinə görə iki dəfə vurdu, Mills isə deyir ki, “2017 və 2018-ci illərdəki Suriya zərbələri pis idi”. Tramp Süleymanini öldürdü, Mills isə eyni paylaşımda xatırladır ki, “Süleymaninin qətlini baş verən anda canlı yayımda pislədim”. Tramp Maduronu ələ keçirdi, Mills bunu “adam oğurluğu” adlandırdı. Pete Hegseth 2025-ci ilin martında “açıq-aydın ən böyük realist” idi, bir il sonra isə “Metamfetamin çəkmiş Rumsfeld”. 2025-ci ilin avqustunda Mills “Trampın ikinci prezidentliyinin ən yüksək nöqtəsi” kimi prezidentin Mohammed bin Salman və Əhməd əş-Şara (Ahmed al-Sharaa) ilə görüşünü göstərdi; əş-Şara Suriyada “Əl-Qaidə”nin qolu kimi başlayan silahlı dəstəyə rəhbərlik etmişdi. Bütün bunlarda bu prezidentin hər iki müddətində demək olar ki, hər bir güc tətbiqinə qarşı çıxmış Mills əslində Trampın yox, öz doktrinasını təsvir edir.

Üstünlük verdiyi Vance üçünsə onun məsləhəti var. Vitse-prezidentin İran müharibəsi ilə bağlı şübhələri barədə Politico xəbər vermişdi, prezident isə müavininin özündən “bəlkə də daha az həvəsli” olduğunu etiraf etmişdi. Martda Mills Ross Douthat-a dedi ki, Kamala Harris-in əsas səhvi “Bayden ilə arada heç bir işıq buraxmamaq siyasəti” idi və Vance “əgər prezident olmaq istəyirsə, bundan irəli gedən yeni bir şey tapmalı olacaq”. Oktyabrın 30-da Telegraph-a dedi ki, Vance hələ də “Birləşmiş Ştatların növbəti prezidenti olmağa ən yaxın tək şəxsdir”, noyabrın 1-də isə jurnalında dərc olunan “J.D. Vance Is the Man to End the War” (“Müharibəyə son qoyacaq adam J.D. Vance-dir”) başlıqlı yazını təbliğ edən altı paylaşım etdi.

Carlson ilə yaxın əlaqələri ona daha böyük tribuna verir. Mills yazıb ki, Carlson bu gün Buchanan-ın öz çiçəklənmə dövründə olduğu fiqurdur — ölkənin ən güclü köşə yazarı; oktyabrda isə dedi ki, Carlson “haqqında nə düşünsən də, Amerikanın ən mühüm mühafizəkar düşünəridir”. O, Carlson-u həmin vaxt seçilmiş prezidentlə xarici siyasət üzrə “çox güman ki, aparıcı ‘ikinci kanal’ təması” adlandırıb. Carlson-un bu tribuna ilə nə etdiyi isə məlumdur. O, Moskvaya gedib Vladimir Putin və daha sonra Sergei Lavrovla müsahibə aldı. 2025-ci ilin iyununda, Amerikanın İranın nüvə obyektlərinə ilk zərbələrindən iki həftə sonra, o, İran prezidentindən müsahibə götürdü, Mills isə açılış cümləsini “kristal qədər aydın” kimi ötürdü: “Bu müharibəni biz başlatmadıq”. Apreldə prezident yazdı ki, Carlson, Megyn Kelly, Candace Owens və Alex Jones “‘MAGA’ deyillər” və onların baxışları “MAGA-nın əksidir”.

Tucker Carlson Kremldə Vladimir Putin-dən müsahibə alır, 2024-cü il fevralın 6-sı. Kremlin.ru, CC BY 4.0.

Zaminçi

Mills sol-sağ ittifaqını erkən görüb və onun qurulmasına kömək edib. Quincy Institute 2019-cu ildə George Soros-un Open Society Foundations və Charles Koch Foundation təşkilatlarının hər birindən 500.000 dollar alaraq fəaliyyətə başladı; Mills onun təsisini “Realizmin dirçəlişi” (“Realism Resurgent”) başlığı altında işıqlandırdı, jurnalı isə o vaxtdan bəri bu institutla eyni səhnələri bölüşür. O, arqumenti şəxsən sola daşıyır. Jewish Currents-ə dediyinə görə, onun rəhbərliyi altında jurnal “müharibə əleyhdarı sola yenidən qapılarını açdı”. İyulda Jewish Currents xəbər verdi ki, Boston Universitetində keçirilən Conference on the Jewish Left (Yəhudi Solu Konfransı) onu 2027-ci il toplantısı üçün “yəhudi solu üçün potensial koalisiya tərəfdaşı” kimi dəvət edib. Mills məqsədi özü ifadə edib. Mayda yazdığına görə, “xarici siyasətdə realizm və özünüməhdudiyyət uğrunda sağ-sol koalisiyası” “Amerika siyasətindəki ən ümidverici meyllərdən biridir”.

Koalisiyanın hüdudları var. Jewish Currents-in müxbiri xarici siyasətdə yaxınlıq, immiqrasiyada isə “keçilməz uçurum” gördü. Boston dəvəti konfrans daxilindən gələn etirazlardan sonra iki həftə ərzində geri götürüldü. Solda bəziləri bunu ümumiyyətlə istəmir: oktyabrda sol yönlü The Battleground saytının müəllifi şikayətləndi ki, Mills kimi fiqurlara meydan verməklə “bir vaxtlar qəbuledilməz sayılan sağçı düşüncə proqressiv diskursa yol tapıb”.

Bu şikayətin əsası var. Democratic Socialists of America deyir ki, bu yay üzvlərinin sayı 120.000-i keçib — 2024-cü ilin sonundakı təxminən 50.000-lə müqayisədə. Xarici siyasətdə DSA ilə Buchanan-ın jurnalının redaktoru arasındakı fərq böyük deyil və Mills də bu fərqin bu qədər kiçik olmasının səbəblərindən biridir. O, sosialistləri tərpətmədi; mühafizəkar bir jurnalı onların mövqeyinə yaxınlaşdırdı və illərdir onları tərəfdaş kimi cəlb etməyə çalışır. DSA-nın Beynəlxalq Komitəsi 2021-ci ildə “NATO-ya yox” dedi, təşkilat isə Rusiyanın Ukraynaya hücumundan iki gün sonra Amerikanın çıxması çağırışını yenidən təsdiqlədi; Mills də ittifaqı tərk edər və ya onu kəskin məhdudlaşdırardı. DSA-nın 2026-cı il proqramında deyilir: “Müharibə Nazirliyinin maliyyəsi kəsilsin. Bütün xarici müharibələrə son qoyulsun və xaricdəki hərbi bazalar bağlansın”; Post-un yazdığına görə, Mills də bazaların çoxunun bağlanmasını istəyir. Proqram İrana qarşı “iqtisadi müharibə”yə son qoyulmasını tələb edir; Mills isə Stimson Mərkəzinə dedi ki, sanksiyaların yüngülləşdirilməsi və ticarət gücdən daha çox iş görə bilər.

Fərqlər də az deyil. DSA-nın 2022-ci il bəyanatı Rusiyanın işğalını pisləyib və rus qoşunlarının geri çəkilməsini tələb edib. DSA Pentaqonun maliyyəsinin birbaşa kəsilməsini və ICE-nin ləğvini istəyir. Mills isə Çinə münasibətdə sərt xətt tərəfdarıdır, Qrenlandiyanı istəyir və immiqrantların sayının xeyli az olmasını istəyir. O, sosialist deyil.

Zaminçi pulu özü götürmür, amma bankın kredit verməsi üçün adını borcalanın adının yanına yazır. Sosialist sol illərdir NATO, bazalar və İranla bağlı bu mövqeləri müdafiə edir və onlara marjinal yanaşılırdı. Mühafizəkar redaktorun eyni sözləri prezidentin öz seçicilərinə deməsi isə bu fikirlərin həm mühafizəkar auditoriyaya, həm də ümumilikdə hamıya necə təqdim oluna biləcəyini dəyişir. Mills martın 1-də War Room-da İran müharibəsinin “bazaya açıq xəyanətə bənzədiyini” deyəndə, başlıqlardan biri belə idi: “Bannon’s War Room turns on Trump over Iran: ‘Looks like an open betrayal of the base.’” Bu sözlər Steve Bannon-a aid deyildi. Qonağın sözləri idi və qonaq həmin gecə başlığın özünü də paylaşdı.

O, başqa istiqamətdə də işləyir. 2025-ci ilin iyulunda paylaşdığı həmin postdan əlavə, Mamdani barədə “a statist but not visibly insane” və daha sonra “ talented .” deyib. Onu etatist adlandırdığı postda eyni zamanda onun “atrocious embrace of 2020 politics.” mövqeyi də tənqid olunurdu. İyun ayında Chamberlain ilə debatda isə daha da irəli getdi. Əgər respublikaçılar “Cruz or Rubio or something like that” namizədliyini irəli sürsəydi, demokratlar isə “speaking plain English,” bir namizəd çıxarsaydı, dedi: “yeah, I would consider it.” Onun ağlında konkret bir demokrat var: bu ilin əvvəlində Kaliforniyadan olan konqresmen Ro Khanna barədə demişdi: “He’s the only one I could imagine supporting,” və The Hill-də oktyabrın 30-da dərc olunan köşə yazısında Mills və DSA 2028-ci ildə Khanna-nın öz tərəfinə çəkə biləcəyi elektorat qrupları kimi birlikdə göstərilib. Telegraph podkastında o, çərşənbə axşamı Miçiqandan Senat mandatını qazanan başqa bir demokrata – Abdul El-Sayed-ə də ayrıca toxunaraq onun “a sort of left wing nationalism and sort of left wing America first,” təklif etdiyini bildirib və bunu “interesting.” adlandırıb. O, oktyabrın 9-da El-Sayed-in müharibəni tənqid etdiyi klipi “Gifting nationalism to the left.” sözləri ilə paylaşmışdı.

Mills’s post of July 8, 2025, two weeks after Zohran Mamdani won New York’s Democratic mayoral primary. Screenshot, X.

The Test

Beləliklə, Mills və onu müdafiə edənlər üçün bir sınaq var. Sınaq açıq şəkildə ifadə olunur ki, yanlış olduğu sübuta yetirilə bilsin. İttiham onun İran müharibəsinə, yaxud İraqdakı müharibəyə qarşı çıxması deyil. Əgər arxiv onun Tehranı, Moskvanı və ya cihadçıları ABŞ-ı günahlandırdığı tərzdə günahlandırdığını göstərirsə, ittiham qüvvədən düşür. Müharibə başlayandan bəri o, bunu ən azı beş dəfə şər adlandırıb. Sonuncu dəfə oktyabrın 22-də seçkidən sonra zərbələrin yenilənməsi ilə bağlı xəbər verilən planları “radical evil,” adlandırıb və müharibə başlamazdan əvvəl “the Iran War advocates” barədə “actually evil .” deyib. Arxiv onun Putini “a talented gangster ”, Ukraynadakı müharibəni isə “a war of conquest.” adlandırdığını göstərir. Amma onun Tehranı, yaxud həmin işğalı şər adlandırdığını göstərmir. Oktyabrda Putini “the modern Hitler of our generation” adlandıran Fox aparıcısına “Banger, man,” cavabını verib, çərşənbə axşamı 1988-ci ildən bəri Texasdan Senata seçilən ilk demokrat olan James Talarico-nun “stop Putin in Ukraine” çağırışını isə “Most bog standard answer ever” kimi rədd edib.

Həmin gecə Ali ona sonsuz müharibələrə nəyin son qoyacağını soruşanda, Mills cavabın artıq Konstitusiyada olduğunu dedi: “The Senate [sic] should declare war.” Bu, vasitələrlə bağlı köhnə arqumentdir və heç bir mühafizəkarın bununla mübahisə etməsinə ehtiyac yoxdur. Onun yanında duran qeydlər isə digər arqumentdir və onu efirə dəvət edən mühafizəkarların bu ikisini bir-birindən ayırmağa haqqı var.

Bir hərəkat harada döyüşmək barədə mübahisə edə bilər. Amma hərəkatın öz içindən ona hücum edənlərin sadəcə bəxtinin gətirdiyi deyilirsə, buna uzun müddət dözə bilməz.