Terror təşkilatlarının əmlakı hərbi məğlubiyyətdən sonra kimə qalır?

İstənilən terror təşkilatının məğlubiyyəti terrorla mübarizə siyasətinin nadir hallarda cavab axtardığı bir sualı gündəmə gətirir: onun hərbi qanadı məhv edildikdən sonra iqtisadi infrastrukturu ilə nə baş verir?

Ərazi məğlubiyyəti gücün yenidən bölüşdürülməsinə gətirib çıxarır. Zavod hansı işçilərin işə götürüləcəyini müəyyən edir. Nəqliyyat vasitəsi qaçaqmalçılıq marşrutuna hansı qrupun nəzarət etdiyini göstərə bilər. Silah və nağd pul yeni bir qrupun önə çıxmasına kömək edə bilər. Bu aktivlərin ətrafında formalaşan şəbəkələr qaçaqmalçılıq marşrutlarını, ticarət şəbəkələrini və himayədarlıq bağlantılarını yaşada bilər. Qəzza bunun aydın nümunəsidir. HƏMAS 2007-ci ildə Qəzzanı FƏTH-dən ələ keçirəndə təhlükəsizlik qərargahlarını, Amerika istehsalı silahları, döyüş sursatını, hərbi avadanlığı və nəqliyyat vasitələrini ələ keçirdi. Beləliklə, HƏMAS təkcə ərazini deyil, FƏTH-in hərbi və təhlükəsizlik infrastrukturunun bir hissəsini də miras aldı. O, həmçinin FƏTH ofislərini və 100-dən çox ictimai birliyi, xeyriyyə təşkilatını və idman klubunu bağladı, kompüterləri, ofis avadanlığını, bəzi hallarda isə mebeli və kondisionerləri müsadirə etdi.

“İslam Dövləti” (İŞİD) Mosulu itirəndə geridə fermalar, zavodlar, nəqliyyat vasitələri, silahlar, nağd pul, anbarlar, biznes obyektləri və şəxsi əmlak qaldı. Hökumətlər bəzi aktivləri müsadirə edib, milislər digərlərini talayıb, mülki şəxslər tərk edilmiş əmlakı zəbt edib, cinayətkarlar qiymətli malların alveri ilə məşğul olub, İŞİD-in bəzi veteranları isə gələcəkdə istifadə üçün aktivləri gizlədib. İraq qüvvələri şəhəri geri aldıqdan sonra hakimiyyət orqanları İŞİD üzvü olduğundan şübhələnilən şəxslərlə bağlı bəzi evləri zəbt etdi və bir sıra ailələrin qayıtmasına imkan vermədi, lakin şiə milisləri çox vaxt qanuni sahiblər hətta etiraz etməyə macal tapmamış əmlakı talan edirdi. Cəza xarakterli müsadirə də ciddi problem idi. Human Rights Watch İraq təhlükəsizlik qüvvələrinin İŞİD üzvü olduğu güman edilən şəxslərin qohumlarına məxsus evləri zəbt etdiyi ən azı 16 halı sənədləşdirib, beş ailə isə təhlükəsizlik qüvvələrinin onları evlərindən zorla çıxardığını bildirib.

Aktivin ələ keçirilməsi yalnız ilk addımdır. Bundan sonra hakimiyyət orqanları mülkiyyət hüququnu müəyyənləşdirməli, bir-birinə zidd iddiaları həll etməli və əmlakın qaytarılacağına, kompensasiya veriləcəyinə, yoxsa başqa məqsədlə istifadə olunacağına qərar verməlidir. Mosulda fəallar iddia edirdilər ki, Xalq Səfərbərlik Qüvvələri mülkiyyət reyestrlərini manipulyasiya edərək qeydiyyatdakı sahiblərin yerinə başqalarını yazdırmaqla 5,000-dən çox özəl və dövlət əmlakını müsadirə edib.

Somalidə Somali və Afrika İttifaqının Somalidəki Missiyasının (AMISOM) qüvvələri şəhərləri “Əş-Şəbab”dan geri aldıqdan sonra geri dönən sakinlər qrupun zəbt etdiyi evlər və torpaqlar üstündə mübahisələrlə üzləşdilər. ABŞ Dövlət Departamenti sonradan bu mübahisələrin davam etdiyini bildirdi, Somali isə məcburi köçkünləri qorumaq və bir-birinə zidd iddiaları tənzimləmək üçün evdən çıxarılma qaydaları tətbiq etdi. Lakin korrupsiya ədalətin bərpasını çətinləşdirə və ya ləngidə bilər, Somali nümunəsində isə somalililəri yenidən “Əş-Şəbab”a üz tutmağa sövq edə bilər.

Dövlət terror təşkilatını hərbi yolla məğlub edə, eyni zamanda onun əmlakı üzərindən ikinci bir münaqişə iqtisadiyyatı yarada bilər. Müsadirə yeni cinayət şəbəkələri, qeyri-qanuni bazarlar və potensial qiyamçılar üçün maliyyələşmə imkanları yarada bilər. Cinayət şəbəkələri belə aktivlərdən qaçaqmalçılıq və digər qanunsuz fəaliyyətlər üçün istifadə edə bilər. İŞİD nəzarəti altında olmayan ərazilərdə neft satmaq üçün neft qaçaqmalçıları, tacirlər və daşıyıcılardan yararlanırdı. Bu şəbəkələr ərazi məğlubiyyətindən sonra da yaşaya və daha geniş iqtisadiyyatın sıradan çıxarılması səylərini çətinləşdirə bilər. Türkiyəli qaçaqmalçılar — bəzi məlumatlara görə, onların bir qismi hakim Ərdoğan ailəsi ilə bağlıdır — hətta İŞİD neftinin alverini də aparır, ola bilsin ki, vəsaitləri başqa radikal məqsəd və hərəkatlara da yönəldirdilər.

“Hizbullah” fərqli çağırış yaradır, çünki onun maliyyə infrastrukturu ərazinin hüdudlarını aşaraq bizneslərə və maliyyə institutlarına uzanır. 2025-ci ilin iyulunda Livanın mərkəzi bankı lisenziyalı banklara və maliyyə qurumlarına “Hizbullah”la əlaqəli maliyyə qurumu olan “Əl-Qərz əl-Həsən” ilə əməliyyat aparmağı qadağan etdi. Livanda həmçinin milli terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi siyahısı var, bu siyahı müəyyən edilmiş aktivlərin yubanmadan dondurulmasını tələb edir, lakin zərərçəkən tərəflərə siyahıdan çıxarılma və ya dondurulmuş vəsaitlərə məhdud çıxış üçün müraciət etmək imkanı verir. Nəticə ondan ibarətdir ki, hökumətlər fiziki aktivlərlə yanaşı maliyyə şəbəkələrini də, o cümlədən şirkətləri, vasitəçiləri və benefisiar sahibləri izləməlidir. Livanın Maliyyə Tədbirləri üzrə İşçi Qrupu (FATF) ilə hazırkı fəaliyyət planı aktivlərin geri qaytarılmasının, benefisiar mülkiyyət məlumatlarının və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi ilə bağlı istintaqların gücləndirilməsini nəzərdə tutur.

Problem yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmır. Şri-Lanka 2009-cu ildə Tamil Elamının Azadlıq Pələngləri təşkilatını məğlub etdikdən sonra başqa bir problemlə üzləşdi. Hakimiyyət orqanları sonradan Tamil Pələngləri ilə əlaqəli təxminən 10 milyon ABŞ dolları dəyərində aktivləri, o cümlədən bank hesablarını, torpaqları, bir binanı və mətbəə avadanlığını müsadirə etdi, bəzi əmlakın açıq hərracda satılması nəzərdə tutuldu. Pakistan, Britaniya və İtaliya terror əmlakına fərqli yanaşmalar tətbiq edir. Pakistanın Terrorizmə Qarşı Qanunu hakimiyyət orqanlarına terror əmlakını dondurmaq və ya müsadirə etmək imkanı verir, eyni zamanda üçüncü tərəflərə mülkiyyət hüququna etiraz etmək və əmlakın azad edilməsini tələb etmək üçün prosedur təqdim edir. Britaniya məhkəmə qaydasında müsadirəyə əsaslanır, İtaliya isə müsadirə olunmuş aktivləri sonradan yenidən istifadə üçün idarə edir.

Aktivlərin geri qaytarılması talançılar əmlakı ələ keçirməmişdən əvvəl başlamalıdır. Bəzi milislər və ordular ələ keçirdikləri əmlaka himayədarlıq üçün bölüşdürülən qənimət kimi yanaşsa da, hakimiyyət orqanları hərbi zabitləri onların sərəncamına keçən əmlakın təhlükəsizliyinə görə şəxsən məsuliyyətə cəlb etməlidir. Bundan sonra hakimiyyət orqanları şirkətlərin, torpaqların, nəqliyyat vasitələrinin və nağd vəsaitin siyahıya alınmasını aparmalı, mülkiyyət hüququnu yoxlamalı, mübahisəli aktivləri dondurmalı və müsadirə, yaxud bərpa məsələsini məhkəmələr vasitəsilə müəyyənləşdirməlidir. Hökumətlər həmçinin mülkiyyət qeydlərini məcburi köçkünlük qeydləri ilə tutuşdurmalı və terror aktivlərini mülki əmlakdan ayırmalıdır.

Terrorla mübarizə qüvvələri terror liderlərinin məğlub edilməsini son məqsəd sayanda, xüsusən də geridə terror qruplarının yenidən boy ata biləcəyi münbit maliyyə strukturunu və əmlakı buraxırlarsa, qələbənin astanasında məğlubiyyətlə üzləşə bilərlər.