Pakistan Səudiyyə Ərəbistanına hansı qüvvələri göndərə bilər?

Pakistanın Səudiyyə Ərəbistanını “fiziki və diplomatik şəkildə” müdafiə etməyə hazır olduğunu bəyan etməsi Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi ətrafındakı müzakirəni diplomatik ifadələrin çərçivəsindən çıxarıb daha mürəkkəb əməliyyat sualına çevirib: Ər-Riyad hərbi yardım istəsə, Pakistan konkret olaraq nə göndərə bilər, bunu nə qədər sürətlə yerləşdirə bilər və Rawalpindidəki Baş Qərargah hansı birləşmələri seçəcək?

Bu sual ona görə daha da önəmli görünür ki, öhdəlik artıq yerdəki proseslərdən təcrid olunmuş şəkildə müzakirə edilmir. Yəməndə İranla eyni xəttdə duran husilər Səudiyyə ərazisinə, enerji infrastrukturuna və dəniz maraqlarına qarşı hücumlarını genişləndirib. Səudiyyə Ərəbistanının hava hücumundan müdafiə tələbatı artdıqca krallıq əlavə yardım axtarıb, Pakistan isə Səudiyyə təhlükəsizliyinə dair öhdəliyinin sarsılmaz olduğunu bildirib.

2026-cı il sentyabrın 17-də Pakistan ordusunun sözçüsü general-leytenant Ahmed Sharif Chaudhry İslamabadda keçirdiyi mətbuat konfransında deyib ki, Pakistan Səudiyyə Ərəbistanını müdafiə etmək üçün “hər hansı həddə qədər” gedəcək və Krallığın təhlükəsizliyinə dair öhdəliyi qeyd-şərtsizdir. O, bu öhdəliyi islamın iki ən müqəddəs məkanının – Məkkə və Mədinənin qorunmasına da şamil edib.

Xronologiya önəmlidir. Avqustun 7-də Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyə Məkkədə Məkkə Birgə Müdafiə Sazişini imzalayıblar. Sazişdə deyilir ki, üç ölkədən hər hansı birinə qarşı silahlı hücum hamısına qarşı hücum kimi qiymətləndiriləcək. Pakistan bu paktı müdafiə xarakterli və BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə əsasən fərdi və kollektiv özünümüdafiə hüququ ilə uyğun kimi təqdim edib.

Avqustun 31-də saziş sammit diplomatiyasından institusionallaşmaya doğru addımladı. Hər üç ölkənin xarici işlər və müdafiə nazirləri, həmçinin hərbi rəhbərləri pakt çərçivəsində yaradılan Strateji Siyasi və Müdafiə Komitəsinin ilk iclası üçün İstanbulda bir araya gəldilər. Səudiyyə Ərəbistanı katibliyə ev sahibliyi etməyə razılıq verdi, katibliyə isə ilk üç il ərzində pakistanlı baş katib rəhbərlik edəcək.

2026-cı il sentyabrın 7–8-də husilər Səudiyyə ərazisinə və enerji infrastrukturuna qarşı hücum dalğası həyata keçirdilər. Səudiyyə rəsmiləri bildirdilər ki, sentyabrın 8-dəki hücumlar nəticəsində 70-dən çox adam yaralanıb, neft obyektləri və kommunal qurğular alovlanıb. Hücumlar əsasən status-kvoya riayət edən 2022-ci il atəşkəsini darmadağın etdi.

Sentyabrın 14-nə qədər Səudiyyə vəliəhd şahzadəsi Mohammed bin Salman Ciddədə ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) rəhbəri, admiral Brad Cooper ilə görüşdü, Ər-Riyad husilərə qarşı ABŞ-dən yardım axtarırdı. Regional diplomatik açıqlamalar göstərirdi ki, Vaşinqton kəşfiyyat məlumatlarının bölüşdürülməsi və hədəfləmə üzrə dəstək verməyə hazırdır, lakin husi mövqelərinə birbaşa zərbələrə icazə verilməyib.

Sentyabrın 15-də CENTCOM vasitəçiliyi ilə husilərə qarşı İsrailin kəşfiyyat dəstəyinə dair dolayı Səudiyyə-İsrail müzakirələri barədə məlumatlar yayıldı. Regional təhlükəsizlik icmallarında deyilirdi ki, müzakirələr Ər-Riyada husilərin hərbi yerləşdirmələrini anlamağa və əməliyyatları qabaqcadan görməyə kömək edə biləcək taktiki kəşfiyyat məlumatlarına fokuslanıb, məlumat regional diplomatik mənbələrə və məsləhətləşmələrdən xəbərdar rəsmilərə istinadla verilib.

Sentyabrın 19-da Səudiyyə Ərəbistanı bildirdi ki, husilərin ballistik raketi Ər-Riyad istiqamətində buraxılıb, digər zərbə cəhdləri isə Yanbu, Taif, Baysh və Farasan ərazilərində infrastrukturu hədəfə alıb. Səudiyyə rəsmiləri Ər-Riyada doğru buraxılan raketi zərər yetirməmişdən əvvəl zərərsizləşdirdiklərini açıqladılar.

Bu xronologiya siyasət sualını dəyişir. Məsələ artıq sadəcə Pakistanın Səudiyyə Ərəbistanının yanında olacağına söz verib-verməməsi deyil, Ər-Riyadın hansı həddə konkret hərbi imkan tələb edə biləcəyi və bunu etdiyi halda Pakistan Silahlı Qüvvələrinin əsas missiyalarını sarsıtmadan nə verə biləcəyidir.

Pakistanın ölkə hüdudlarından kənarda hərbi fəaliyyət təcrübəsi var, lakin bu yerləşdirmələr geniş diapazonda dəyişib. Təlim missiyaları, məsləhətçi rollar, sülhməramlı fəaliyyət, müdafiə xarakterli yerləşdirmələr və birbaşa döyüş əməliyyatları arasında fərq var. 1970-ci il İordaniya böhranı presedent sayılır: o vaxt Pakistan hərbi heyəti məsləhətçi statusunda yerləşdirilmişdi, daha sonra yerli münaqişə əməliyyat mühitini dəyişdi. Oxşar şəkildə, Ərəb-İsrail müharibələri zamanı Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinin pilotları Misir və Suriya qüvvələri ilə yanaşı xidmət ediblər; bu isə müstəqil birləşmələr göndərməkdənsə, ixtisaslaşmış hərbçilərin müttəfiq struktur daxilinə inteqrasiyası modelini göstərir.

Əsas ikitərəfli presedent isə elə Səudiyyə Ərəbistanının özüdür. Pakistanın Krallıqla hərbi əlaqələri onilliklərə uzanır; bura təlim, məsləhətçilik, habelə 1990–91-ci illərdəki Fars körfəzi böhranı zamanı genişmiqyaslı müdafiə qoşun yerləşdirmələri daxildir. Bunun əksinə, 1979-cu ildə Məscidül-Həramın ələ keçirilməsi kimi epizodlara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır; tarixi təhlillər vurğulayır ki, Pakistanın birbaşa döyüşdə iştirakını təsdiqləyən etibarlı rəsmi sənədlər hələ də təsdiqlənməyib. Əvəzində, Pakistan qüvvələrinin xaricdə atəş altında fəaliyyətinə dair daha aydın sübutlar BMT missiyalarından, o cümlədən Somalidə UNOSOM II və Konqo Demokratik Respublikasında MONUSCO missiyalarından gəlir. Bundan başqa, Azərbaycanda keçirilən “Indus Shield Alpha” təlimi kimi birgə hərbi manevrlər İslamabadın quru qoşunlarını kütləvi şəkildə yerləşdirmədən, o cümlədən JF-17 qırıcıları hesabına hava gücünü necə proyeksiya edə bildiyini göstərir.

Potensial hərbi yardımı qiymətləndirərkən əsas səhv missiya müəyyənləşmədən Pakistanın hansı briqadanı göndərəcəyini soruşmaqdır. Hazırlıq prosesindən xəbərdar rəsmilərin dediyinə görə, davamlı husi zərbələrinin Səudiyyə ələkeçirmə vasitələrini və radar sistemlərini gərginləşdirdiyi hava və raketdən müdafiə ssenarisində Pakistan radar operatorları, hava hücumundan müdafiə hesablamaları və texniki mütəxəssislər təqdim edə bilər. Daha əvvəlki müdafiə monitorinqi məlumatları göstərmişdi ki, Pakistan Krallıqda texniki heyət, qırıcı komponentləri və HQ-9 hava hücumundan müdafiə sistemini əhatə edən qüvvə paketləri yerləşdirib; bu da ixtisaslaşmış texnoloji dəstək üçün bir nümunə formalaşdırıb.

Digər əməliyyat tələbləri – kritik infrastrukturun qorunması, Səudiyyə-Yəmən sərhədinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və ya ənənəvi quru qüvvəsinin yerləşdirilməsi – hərbi və siyasi risk baxımından fərqli səviyyələr yaradır. Quru qüvvəsinin yerləşdirilməsi logistika, zirehli texnika və hava hücumundan müdafiə tələb edir ki, bu da Rawalpindidəki Baş Qərargahdan diqqətli planlaşdırma istəyərdi. Hindistanla sərhəddəki mövqeyinə xələl gətirməmək üçün Pakistan, ehtimal ki, bütöv bir daimi korpusu olduğu kimi köçürməkdənsə, rotasiya modelinə üstünlük verəcək və ya missiyaya uyğun formalaşdırılmış xüsusi təyinatlı tapşırıq qrupu yaradacaq. Məlumatlara görə, İran münaqişəsinin ilkin mərhələsində Pakistan Səudiyyə Ərəbistanına təxminən 8.000 hərbçi, JF-17 qırıcıları daxil olmaqla təqribən 16 təyyarədən ibarət eskadrilya, iki dron eskadrilyası və Çin istehsalı HQ-9 hava hücumundan müdafiə sistemi yerləşdirib. Ər-Riyadın maliyyələşdirdiyi bu texnikanı Pakistan heyəti idarə edib və onlar daha əvvəlki müdafiə sazişləri çərçivəsində orada artıq yerləşdirilmiş qüvvələri tamamlayıb.

Nəticə etibarilə, hava hücumundan müdafiə və ixtisaslaşmış texniki dəstək İslamabad üçün ən idarəolunan yardım formaları olaraq qalır. Gələn raketlərin ələ keçirilməsi Pakistana addımlarını BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsi çərçivəsində müdafiə öhdəliklərinin icrası kimi strikt şəkildə təqdim etməyə imkan verir. Avqustun 7-də imzalanmış Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi aydın siyasi öhdəlik formalaşdırsa da, avqustun 31-də İstanbulda keçirilən görüşlər göstərir ki, Bab el-Mandeb boğazı və bütövlükdə Ərəbistan yarımadası yaxınlığında sürətlənən təhdid mühiti fonunda institusional çərçivələr, kəşfiyyat mübadiləsi prosedurları və əməliyyat koordinasiyası mexanizmləri hələ də formalaşma mərhələsindədir.