Əli Xameneinin vəsiyyətnaməsi haradadır?

İran İslam Respublikasının nominal ali rəhbəri Müctəba Xameneinin ictimaiyyətin gözündən itməsi ətrafındakı müəmmayla yanaşı, başqa suallar da açıq qalır: onun mərhum atası, keçmiş ali rəhbər Əli Xameneinin vəsiyyətnaməsi haradadır? Niyə o, ictimaiyyət qarşısında oxunmayıb? 1989-cu ildə ayətullah Ruhullah Xomeyni vəfat edəndə Əli Xamenei onun 29 səhifəlik vəsiyyətnaməsini ictimai şəkildə oxumuşdu. Sənəddə Xomeyninin ölümündən sonra ölkənin necə idarə olunması və rəsmilərin özlərini necə aparmalı olduğu barədə baxışları yer almışdı. Orada həmçinin 1988-ci ilin yayında Xomeyninin əmri ilə kütləvi şəkildə qətlə yetirilən İran solçularına qarşı repressiyalara haqq qazandırılırdı.

2026-cı il sentyabrın 5-də iranlı bir tələbə Tehran meri Əlirza Zakanidən Əli Xameneinin vəsiyyətnaməsinin harada olduğunu soruşub. Narahat görünən Zakani belə cavab verib: “Rəhbər şəhid olanda onun kitabxanası da zərbə nəticəsində dağıdıldı. Vəsiyyətnaməsi orada idi, yoxsa yox, o da məhv oldumu? Bilmirəm, amma hər halda, hazırda onun harada olduğu barədə heç bir məlumat yoxdur.”

Zakaninin izahı Xameneinin vəsiyyətnaməsinin niyə ictimaiyyətə açıqlanmadığına dair inandırıcı aydınlıq gətirmir. Üstəlik, bu qədər mühüm bir sənədin cəmi bir nüsxəsinin olması ehtimalı da olduqca aşağıdır.

Onun sözləri həmçinin Ali Rəhbəri seçmək səlahiyyəti olan Xübrəqan Məclisinin üzvü Əhməd Aləmülhüdanın dedikləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Aləmülhüda həm də ona görə diqqət çəkir ki, o, Əli Xameneinin doğulduğu və dəfn olunduğu Məşhədin cümə namazı imamıdır. Aləmülhüda bildirmişdi ki, Xameneinin vəsiyyətnaməsi oğullarının yanındadır və hələ ona çatmayıb. Xameneinin ən azı üç oğlunun sağ olduğu məlumdur. Müctəbadan fərqli olaraq, onların hamısı onun dəfn mərasimində iştirak edib. Bu isə sual doğurur: əgər vəsiyyətnamə sağ qalan oğullarının əlindədirsə, niyə ictimaiyyətə açıqlanmayıb?

Əli Xameneinin özünə aid edilən və hazırda mövcud olan sonuncu vəsiyyətnamə 1963-cü ilə aiddir — o vaxt Xamenei şahın devrilməsi uğrunda təbliğat aparan mədrəsə tələbəsi idi. Xamenei həmin vəsiyyətnaməni şahın qüvvələri Qumda Xomeyni tərəfdarı olan mədrəsə tələbələrini yığıb apardıqdan sonra yazmışdı; Xamenei isə təsadüf nəticəsində həmin olaydan canını qurtarmışdı. Həmin əhəmiyyətsiz vəsiyyətnamədə heç bir siyasi göstəriş yox idi. Xamenei yazırdı ki, arxasında qoyacaq çox az pulu var və borclu olduğu bir neçə şəxsin adını çəkirdi — onların arasında Xameneidən daha varlı olan və şaha qarşı islamçı müxalifəti maliyyələşdirən Əli Əkbər Haşimi Rəfsəncani də vardı.

Rəfsəncani sonradan Xomeyninin ölümündən sonra Xameneinin Ali Rəhbər olmasında həlledici rol oynayacaq, bununla da “taxtquran” kimi reputasiya qazanacaqdı. Ancaq Xamenei daha sonra hakimiyyət uğrunda mübarizədə onu kənarlaşdırdı.

Vəsiyyətnamənin əhəmiyyəti ondan ibarət olardı ki, onun hazırkı rəhbərliyin addım və qərarları ilə ziddiyyət təşkil edib-etmədiyi bilinsin. Həm Mühafizəçilər Şurasının, həm də Xübrəqan Məclisinin üzvü olan yüksək rütbəli din xadimi Əhməd Xatəmi 2026-cı il sentyabrın 8-də bu ehtimalı gündəmə gətirərək demişdi: “Şəhid rəhbərin vəsiyyətnaməsi barədə heç bir məlumatım yoxdur. Əgər belə bir sənəd varsa, onu dərc etmək və ya etməmək qərarı sistemin yüksək vəzifəli şəxslərinin öhdəsinədir. Lakin yüksək rütbəli ruhanilərin bəzilərini narahat edən odur ki, vəsiyyətnamədə düşmənlərin hazırkı rəhbərə qarşı istifadə edə biləcəyi materiallar ola bilər.”

İran İslam Respublikası indi seçim qarşısındadır: ya Müctəbanın legitimliyini daha da möhkəmlətməyə çalışacaq və bu halda onun sağ olduğuna dair sübut ortaya qoymalı olacaq, ya da Xameneinin vəsiyyətnaməsinin Müctəbanı varis kimi dəstəkləmədiyini etiraf edəcək. Hər iki halda, bu legitimlik böhranında haqq-hesab anı sürətlə yaxınlaşır.