ABŞ-ın islamçılığa qarşı siyasəti bundan sonra nə olacaq?

ABŞ-ın başçılıq etdiyi Əfqanıstana müdaxilə 2001-ci ilin oktyabrında, Ground Zero-da alovlar hələ də közərərkən başladı. Cənubi Asiyada terror dövlətinə qarşı bu müdaxilə və ardınca gələn 20 illik uzanan döyüşlər Amerika siyasətçilərini Cənubi Asiya islamçılığı məsələsi ilə tanış etməli idi. Ancaq “Taliban”ın islamçı ideologiyası sayılan deobandizm hələ də, əsasən, tanınmır. Heç olmasa Əfqanıstanda Amerika kiminlə döyüşdüyünü heç vaxt öyrənmədi.

Nəticədə daxildəki problem daha da kəskinləşdi. ABŞ rəsmiləri Pakistandan deobandi dini məktəblərin məzunlarının axınının qarşısını almaq üçün heç bir səy göstərmədi, onlardan bəziləri Amerikanın dini viza proqramından yararlanırdı. Deobandi transmilli repressiya əməliyyatlarının vasitəçiləri və terrorla əlaqəli deobandi missioner hərəkatları 501(c) qeyri-kommersiya təşkilatı (501(c)(3)) sistemi üzərindən ABŞ-da fəaliyyət qurdu. ABŞ boyu şəriət maliyyəsi kreditorları əməliyyatlarına rəhbərlik etmək üçün aparıcı deobandi alimlərini təyin etdilər. Daha yaxın vaxtlarda isə Çikaqo mərkəzli deobandi şəxslər və institutlar şəbəkəsi “Taliban” rejimi ilə tərəfdaşlıq edir və onun lehinə təbliğat aparır.

Deobandilər Amerikada izlənilməyən yeganə Cənubi Asiya islamçı qüvvəsi deyil. Dawat-e-Islami, Ahl e-Hadith, Jamaat-e-Islami, Tanzeem-e-Islami, Tehreek-e-Jafaria, Kəşmir islamçıları və digərləri Amerikanın qeyri-kommersiya infrastrukturu vasitəsilə işləyir, yüz milyonlarla dollar toplayır və amerikalı müsəlmanların yeni nəsillərini radikallaşdırır. Amerikada yeni formalaşan yerli imamların əsas hissəsi Cənubi Asiya islamçı şəbəkələrinin ABŞ torpağında yaratdığı yeni mədrəsə və seminariyaların məzunlarıdır.

Siyasətçilər və jurnalistlər səhvən hesab ediblər ki, islamçılıq məsələsi əsasən Yaxın Şərq problemidir. Nəticədə 11 sentyabr hücumlarından sonra federal diqqət “Əl-Qaidə” kimi Yaxın Şərq sələfi-cihadçılarına, “Hizbullah” kimi İran rejiminin vasitəçilərinə, eləcə də ideoloqları həm zorakı, həm də qeyri-zorakı üsullarla fəaliyyət göstərən “Müsəlman Qardaşlar”a yönəldi.

Bu baxış iki problem yaratdı. Birincisi, federal rəsmilər bu bir neçə islamçı şəbəkəyə fokuslandıqca, digərləri diqqətsizlik şəraitində çiçəkləndi. 11 sentyabr hücumlarından iyirmi beş il sonra Amerikanın liderləri, düşünürləri və polisləri islamçı inancın bütün spektrini tanımaq və ona qarşı dayanmaqda uğursuz olublar.

İkincisi, “Müsəlman Qardaşlar” kimi qanun çərçivəsində fəaliyyət göstərən islamçıların təhlükəsi ilə bağlı federal maraq da qısamüddətli oldu. 2009-cu ilə qədər federal hökumət baxış bucağını daha da daraltdı və sələfi-cihada qarşı mübarizədə qanuni islamçılığın müttəfiq ola biləcəyini düşünərək “Müsəlman Qardaşlar” və HƏMAS şəbəkələrinə qarşı cinayət təqiblərini dayandırdı. İstintaq altında olan qruplardan bir neçəsi sonradan hətta dövlət maliyyəsi və tərəfdaşlıq da aldı.

Bu gün islamçılıq ABŞ boyunca müsəlman icmalarında, əsasən heç bir müqavimətlə üzləşmədən böyüyür. Okeanın o tayına, Qərbi Avropanın tənəzzül edən cəmiyyətlərinə baxış ABŞ rəsmilərinin yanaşmanı yenidən düşünməli olduğunu göstərir. Federal hökumət aşağıdakı prinsipləri qəbul etməlidir.

Birincisi, Vaşinqton təhlükəni anlamalı və onu açıq şəkildə bəyan etməlidir. Hər bir islamçı şəbəkəni adlandırıb xəritələməklə dövlət qurumları onların institutlarını, şəxslərini, maliyyəsini və fəaliyyətini müəyyən edə bilər. Təhlükəni qəbul etmək həm də hərəkət imkanını yaradır. İslamçılığı müxtəlif şəbəkələrə ayırd etmək hökumətə araşdırmaq, maliyyədən məhrum etmək və cinayət məsuliyyətinə cəlb etmək üçün hədəflər verir.

Ancaq bu, yalnız hökumət iradə göstərsə işləyər. İkincisi, ABŞ hökuməti mövcud qanunvericilik alətlərindən istifadə etməli və qanunu icra etməlidir. 2008-ci ildən bəri federal hökumət, söhbət “Hizbullah”, “Əl-Qaidə” və ya “İslam Dövləti”ndən getmədikcə, daxildə islamçı terrorun maliyyələşdirilməsi əməliyyatlarına görə cinayət təqibi aparmaq istəmirmiş kimi görünür. Hətta 7 oktyabr 2023 hücumları da ABŞ boyunca açıq fəaliyyət göstərən HƏMAS-la eyni xəttdə dayanan xeyriyyə qurumları şəbəkəsinin bağlanması üçün görünən hansısa addımı doğurmadı.

Ölkə üzrə 501(c) humanitar yardım xeyriyyə təşkilatları xarici ekstremist qurumların və terror siyahısına salınmış qrupların vasitəçisi və ya tərəfdaşı kimi açıq şəkildə fəaliyyət göstərir. Məsələn, Cənubi Asiya islamçı hərəkatı Jamaat-e-Islami-nin qolu kimi işləyən Helping Hand for Relief and Development 2017-ci ildə ABŞ tərəfindən terror təşkilatı kimi tanınmış Pakistan qrupu Lashkar-e-Taiba ilə tərəfdaşlıq edib. Federal hökumət nəinki buna göz yumdu, üstəlik sonradan vergiödəyicilərinin vəsaitini də həmin xeyriyyə təşkilatına yönəltdi.

İran ailələri 501(c) sistemi vasitəsilə radikal məqsədləri maliyyələşdirərkən sanksiya qanunlarını pozmuş kimi görünür. Qətər və Türkiyə islamçı şəbəkələri Xarici Agentlər haqqında qanunları pozaraq açıq fəaliyyət göstərir. Küfrə qarşı zorakılıqla məşğul olan Khatme Nubuwwat və Dawat-e-Islami kimi zorakı ekstremistlər isə diqqətlə qurulmuş məscid və məktəb şəbəkəsi sayəsində 501(c) sistemi vasitəsilə milyonlarla dollar toplayır. Hökumətin araşdırması və cinayət təqibi aparması üçün kifayət qədər əsas var.

Üçüncüsü, federal hökumət islamçı şəbəkələri maliyyədən məhrum etmək və zəiflətmək səylərinə istiqamət verəcək işlək anti-radikallaşma proqramının yaradılmasını yenidən nəzərdən keçirməlidir. Əvvəlki uğursuz cəhdlər, xüsusən də Obama administrasiyasının “Zorakı Ekstremizmlə Mübarizə” proqramını qurmaq təşəbbüsü, ictimai elmlər üzrə mütəxəssislərin ideologiyanın ideoloji zorakılığı şərtləndirmədiyi fərziyyəsi üzərində qurulmuşdu. Avropa hökumətlərinin artıq anladığı kimi, qeyri-zorakı islamçı şəbəkələrin məktəblərə, seminariyalara, məscidlərə və xeyriyyə qurumlarına nəzarəti zorakı islamçı nəticələri qidalandırır.

İyirmi beş il sonra problemi aradan qaldırmağın vasitələri aydındır. Ancaq siyasi iradə hələ də çatışmır.