Vaşinqton İran-Rusiya kriptovalyuta ticarətindəki boşluqları aradan qaldırmalıdır

2026-cı il oktyabrın 1-də ABŞ Maliyyə Nazirliyi Rusiyaya və İrana sanksiyalardan yayınmağa kömək edən kölgə bank sxemi A7 Network-ü transmilli cinayət təşkilatı kimi tanıyıb. Maliyyə Nazirliyinin Maliyyə Cinayətləri ilə Mübarizə Şəbəkəsi (FinCEN) şəbəkənin üçüncü ölkələrdəki örtük şirkətlərinin ABŞ maliyyə sistemindən kənarlaşdırılmasını təklif edib. Nazirliyin bildirdiyinə görə, qaçaq Moldova siyasətçisi Ilan Shor-un rəhbərlik etdiyi və Rusiyanın “müdafiə bankı” Promsvyazbank-ın qurduğu Rusiya ödəniş şəbəkəsi İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunu (SEPAH) və “HƏMAS kimi İran vəkillərini” dəstəkləyib.

Promsvyazbank Rusiyanın müdafiə müqavilələrinin təxminən 70 faizinə xidmət göstərir. Oktyabrın 1-də atılan addım yaxşı başlanğıc olsa da, yetərincə irəli getmir. ABŞ Maliyyə Nazirliyi bildirir ki, həmin örtük şirkətlər 2025-ci ilin yanvarı ilə 2026-cı ilin iyunu arasında İranın mərkəzi bankına, İran İnqilab Keşikçiləri Korpusuna (SEPAH) və İranın dəstəklədiyi terror təşkilatlarına vəsait köçürülməsinə kömək məqsədilə 17 milyard dollardan çox məbləği emal ediblər. A7 Network-ün bir örtük şirkəti hətta İranın kölgə donanması ilə birbaşa işləyib.

Blokçeyn qeydləri pulun bu müxtəlif banklar, şirkətlər və qurumlar arasında necə hərəkət etdiyini göstərir. 2026-cı il avqustun 7-də ABŞ Maliyyə Nazirliyi Gürcüstanda, Polşada və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində şirkətləri olan İran platforması Shelbit-i SEPAH pulqabılarına vəsait köçürdüyünə görə sanksiya siyahısına salıb. Blokçeyn kəşfiyyatı və məlumat analitikası üzrə aparıcı şirkətlərdən olan TRM Labs Shelbit-lə əlaqəli pulqabılar vasitəsilə 6,3 milyard dolların keçdiyini izləyib, buraya A7 ilə bağlı 318 milyon dollarlıq təmas da daxildir. 2025-ci il sentyabrın 17-də Shelbit dörd köçürmə ilə 2 milyon dolları İsrailin Terrorun Maliyyələşdirilməsinə Qarşı Mübarizə üzrə Milli Bürosunun sonradan HƏMAS infrastrukturu kimi sanksiya siyahısına saldığı pulqabıya göndərib. İsrailin bu addımı həmin hesablaşma qatları ilə HƏMAS-ın maliyyələşdirilməsi arasındakı əlaqəni möhkəmləndirir. TRM Labs xəbərdarlıq edir ki, zəncir üzərindəki məlumatlar pulun hara getdiyini göstərir, amma kimin nədən xəbərdar olduğunu göstərmir. Bununla belə, SEPAH-ın, HƏMAS-ın və Rusiya dövlətinin dəstəklədiyi qurumların eyni hesablaşma mexanizmindən istifadə etməsi faktı ittihamedicidir.

Shelbit, A7 və TokenSpot eyni hesablaşma qatını paylaşır, tərəflər arasında pul köçürməsində dominant şəbəkə isə USD Tether (USDT) stabilkoinidir. Platformaların hər biri sanksiyalarla və ya gözlənilən tənzimləmələrlə üz-üzədir, amma ABŞ Maliyyə Nazirliyi onları eyni ahtapotun qolları kimi qiymətləndirmir. Həmin “ahtapot” indi son nəticəni birləşdirən, əlaqələndirən və leqallaşdıran Sberbankdır.

Digər boşluqlar da qalır. 2026-cı il iyunun 2-də ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsi (OFAC) İranın ən böyük kriptovalyuta birjası Nobitex-i və daha üç İran daxili birjasını sanksiya siyahısına salıb, nəticədə İran kapitalı Shelbit kimi ofşor qatlara və paralel Rusiya sistemlərinə yönəlib. Rusiya prezidenti Vladimir Putin-in 2026-cı il avqustun 4-də imzaladığı 282-FZ nömrəli Federal Qanun Rusiya şirkətlərinə xarici ticarət hesablaşmalarını rəqəmsal valyutalarda aparmağa imkan verib. Dumanın büdcə komitəsi sədrinin müavini Kaplan Panesh bildirib ki, qanun şirkətlərə tərəfdaşlara ödəniş edərkən “sanksiyaları dolanmağa” şərait yaradır. 2022-ci ildən tam ABŞ sanksiyaları altında olan Sberbank dərhal xarici ticarət üçün kripto-hesablaşmalar başladaraq A7 ilə yanaşı dövlət dəstəkli kanallar yaradıb.

2026-cı il sentyabrın 14-də ABŞ Maliyyə Nazirliyi İran bankları ilə rubl-rial kanalları qurduğuna görə VTB Bank-ı sanksiya siyahısına salıb və xarici banklara əlaqələri kəsmələri barədə xəbərdarlıq edib. Tənqidçilər hesab edir ki, Rusiya banklarına qarşı ikincili sanksiyalar üçüncü ölkələrdəki müttəfiqlər üçün kommersiya “yan təsiri” riski yaradır, amma risk qəsdən dar tutulub: 13902 nömrəli İcra Sərəncamı yalnız İran axınlarını bilə-bilə klirinq edən xarici banklara şamil olunur, Rusiyanın qonşuları ilə adi ticarət isə onun əhatə dairəsindən kənarda qalır.

Qırğızıstan mexanizmi də problemi göstərir. 2026-cı il oktyabrın 6-da TRM Labs qiymətləndirib ki, Bişkekdə lisenziyalı birja olan TokenSpot sanksiya tətbiq edilmiş Rusiya birjası Garantex-in varisi Grinex üçün örtük kimi fəaliyyət göstərir. TokenSpot A7-yə təxminən 680 milyon dollar göndərib və Shelbit-in qarşı tərəfləri arasında görünür. Birləşmiş Krallıq iki gün sonra TokenSpot-a sanksiya tətbiq edib. Vaşinqton bu addımı təkrarlamayıb və oktyabrın 10-da Qırğızıstanın tənzimləyicisi TokenSpot-u hələ də lisenziyalı qurum kimi siyahıda saxlayırdı. Vaşinqton Bişkekdəki tənzimləyicilərə təzyiq göstərərək onun lisenziyasının ləğv edilməsinə nail olmalıdır.

Maliyyə Nazirliyi A7 Network, Shelbit, TokenSpot və 282-FZ kanallarını vahid, bir-birinə bağlı boru kəməri kimi qiymətləndirməlidir. Maliyyə Cinayətləri ilə Mübarizə Şəbəkəsinin yekun qaydası həm İran hesablaşma platformalarını əhatə etməli, həm də qeyri-publik subagent siyahısını Gürcüstan, Polşa, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qırğızıstandakı tənzimləyicilərlə bölüşməlidir. Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsi TokenSpot-u sanksiya siyahısına salmalı və açıq şəkildə bildirməlidir ki, 282-FZ çərçivəsində İran qarşı tərəfləri üçün kripto ödənişləri klirinq edən istənilən Rusiya bankı və ya lisenziyalı vasitəçi VTB Bank-ın aqibəti ilə üzləşəcək.

Nəhayət, Maliyyə Nazirliyi ABŞ Stabilkoinləri üçün Milli İnnovasiyanın İstiqamətləndirilməsi və Qurulması Aktının 8-ci bölməsini icra etməlidir, həmin bölmə emitentlər dondurma sərəncamlarına məhəl qoymadıqda Maliyyə Nazirliyindən ABŞ platformalarının xarici stabilkoinləri listinqə salmasını qadağan etməyi tələb edir. Senatın azlıq heyətinin hesabatı üzə çıxarıb ki, İranla bağlı sanksiya tətbiq edilmiş 846 pulqabının 84 faizi USDT stabilkoinindən istifadə edib və Tether 2025-ci ilin dekabrında internetə sızdırılan mərkəzi bank pulqabılarını hələ də qara siyahıya salmayıb. Maliyyə Nazirliyi A7 ilə bağlı pulqabılardakı USDT üçün dondurma sərəncamları verməlidir, necə ki, Tether 2026-cı ilin aprelində İran mərkəzi bankının 344 milyon dollarlıq vəsaitini dondurmuşdu. SEPAH-ı və HƏMAS-ı maliyyələşdirən istənilən şəbəkənin hələ də dollara bağlı tokenlərlə hesablaşma aparması Vaşinqtonun bütün boşluqları bağlamaq və terrorun maliyyə mənbələrini qurutmaq sahəsindəki uğursuzluğunu əks etdirir.