ABŞ-ın antiterror rəsmiləri Somalidə Pakistan səhvlərini təkrarlayır

Prezident Abdirahman Mohamed Abdullahi (“Irro”) ABŞ-a səfərini davam etdirir, Vaşinqtonda dövlət qurumları və tətbiqi siyasət araşdırmaları təşkilatları ilə görüşlərdən ibarət sıx qrafiki var. Bununla belə, ABŞ-ın Somalilendi tanıması istiqamətində təşəbbüsün dalana dirəndiyi görünür. Tramp administrasiyası susqunluğunu qorusa da, prosesdən xəbərdar şəxslər məsuliyyəti iki qurumun üzərinə qoyur: biri Dövlət katibinin müavini Chris Landau-dur ki, əks göstəriş almadıqca, Dövlət katibi Hillary Clinton dövründən bəri davam edən Mogadişu mərkəzli xəttə qarşı çıxmağa hazır deyil. Digər maneənin isə, məlumatlara görə, Milli Təhlükəsizlik Şurasının antiterror idarəsi olduğu bildirilir. Oradakı rəsmilər Somalilendin tanınmasının ABŞ-ın Somali ilə davam edən antiterror əməkdaşlığını zəiflədə biləcəyindən narahatdırlar.

ABŞ ordusu uzun illərdir Somalinin “Əş-Şəbab”a qarşı mübarizəsini gücləndirmək və Afrika İttifaqı sülhməramlılarına dəstək vermək üçün bu ölkəyə təlimçilər və xüsusi təyinatlılar yerləşdirib. Prezident Donald Trump ilk müddətində ABŞ qüvvələrini Somalidən çıxarsa da, Prezident Joe Biden vəzifəyə başladıqdan sonra onları geri qaytardı. Məlumatlara görə, Mogadişudan ölkənin içərilərində yerləşən köhnə İtaliya bazası olan Baledogle aerodromunda ABŞ hərbçilərinin kiçik kontingenti var, bəzi ABŞ əməkdaşları isə BMT və Afrika İttifaqı missiyaları ilə birgə istifadə etdikləri Halane kompleksi ərazisində fəaliyyət göstərir. Həmçinin məlumatlara görə, Bosaso və Kismayoda bir sıra Navy SEALS və digər xüsusi təyinatlılar var. Ən azı müvəqqəti olaraq, Baidoa, Dhusamareb və Jowhar şəhərlərində də ABŞ əməkdaşları olub.

Bundan əlavə, ABŞ hərbi və kəşfiyyat rəsmiləri antiterror missiyasını getdikcə daha çox Cibutidəki Camp Lemonier bazasından, Keniyadan və Somalilendin özündən dəstəkləyir. ABŞ-ın fəaliyyətinin iki əsas hədəfi olub: Bosaso yaxınlığında, Puntlanddəki Golis dağlarında yerləşən “İslam Dövləti” düşərgəsi və “Əş-Şəbab”a qarşı daha geniş mübarizə.

Somalilendə dəstəyin Somalinin əməkdaşlığından imtina etmək anlamına gəldiyi fikri axmaq fərziyyələrə söykənir və mahiyyət etibarilə Mogadişu ilə tərəfdaşlığın nə qədər zəif olduğunu üzə çıxarır.

Əvvəlcə Puntlandə və “İslam Dövləti”nə qarşı mübarizəyə baxaq. Puntland Mogadişudakı federal hökumətdən narazıdır, çünki Somali prezidenti Hassan Sheikh Mohamud — seçilməyib, seçdirilib və artıq konstitusion müddətini də başa vurub — Puntland kimi ştatların federal hüquqlarını rədd edir. Puntland və Somalilend rəqib olsalar da və aralarında sərhəd mübahisəsi qalsa da, eyni zamanda əməkdaşlıq edirlər. Puntland hələlik federal hökumətin tərkibində qalsa da, Mogadişunun mərkəzləşdirmə xətti Puntlandı dizə gətirmək ehtimalı qədər, onu Somalilendin yolunu seçməyə məcbur etmək ehtimalını da daşıyır.

Puntlandin “İslam Dövləti”ni cilovlamaq və ona qarşı mübarizə üzrə dəstəyi dayandırması da məntiqli görünmür. Bəzi Somali rəsmiləri və onları dəstəkləyən Türkiyə kəşfiyyatının nümayəndələri “İslam Dövləti”ndən Somalilendə qarşı rıçaq kimi yararlanacaqlarını xəyal etsələr də, Puntlandin antiterror əməkdaşlığını dayandırması ehtimalı azdır. Onun paytaxtı Garowe ölkənin içərilərində yerləşən sakit bir şəhərdir və ironik şəkildə Somalilendlə ticarətdən asılıdır; Puntlandin daha geniş iqtisadi gələcəyi isə “İslam Dövləti”nin Somalilanddəki dağ qərargahından cəmi 44 mil aralıda yerləşən Bosaso limanına bağlıdır.

Somalinin “Əş-Şəbab”la bağlı əməkdaşlığı daha mürəkkəb məsələdir. “Əş-Şəbab” prezident Hassan Sheikh Mohamud-un təyin etdiyi hökumət üçün təhlükə yaratsa da, prezidentin korrupsiyası hətta ABŞ tərəfindən hazırlanmış Danab xüsusi təyinatlılarının belə qalib gələ bilməməsinə zəmin yaradır. Bu arada, Türkiyə tərəfindən hazırlanmış Gorgor bölməsinin “Əş-Şəbab”ın üzvləri ilə vuruşmaq ehtimalı qədər, onlara dəstək vermək ehtimalı da var. Hassan Sheikh Mohamud dəfələrlə göstərib ki, Somali qüvvələrini islamçıları məğlub etməkdənsə, siyasi rəqiblərinə və ya federal ştatlardan gələn çağırışlara qarşı yönəltməyə daha meyillidir. Bu gün Mogadişuda “Əş-Şəbab”ın icazəsi olmadan biznes qurmaq və ya bina tikmək mümkün deyil. Somalililər isə işin sürəti və korrupsiyanın az olması barədə təsəvvürə görə “Əş-Şəbab”ın ədalət mühakiməsinə dövlət məhkəmələrindən daha çox güvənirlər.

Faktiki olaraq, Somalidə indiki mənzərə ABŞ-ın Pakistanda yaşadığı vəziyyətə bənzəyir. Vaşinqton Pakistanın antiterror səylərinə dəstək üçün milyardlarla dollar xərclədikcə, elə bir mənəvi risk yaratdı ki, gəlirli hərbi yardımın davam etməsi Pakistan qüvvələrinin “Taliban”ı, “Əl-Qaidə”ni və ya digər radikal Deobandi qruplarını heç vaxt tam məğlub etməməsini şərtləndirirdi. Əgər Milli Təhlükəsizlik Şurası hesab edirsə ki, “Əş-Şəbab”ı məğlub etmək üçün demokratik, Qərbyönlü və təhlükəsiz Somalilendin arzularını qurban vermək və dəfələrlə özünü Çinin kuklası və Türkiyənin satraplığı kimi göstərmiş Mogadişu hökumətinin rəğbətini qazanmaq lazımdır, onda amerikalılar öləcək.

Antiterror əməkdaşlığı ilə hədə-qorxu ilə pul qoparmaq eyni şey deyil. Aden körfəzinin təhlükəsizliyini həqiqətən təmin etmək və nəticə etibarilə “Əş-Şəbab”ın Somalidəki qazanclarını geri qaytarmaq üçün yeganə yol Somalilendi tanımaq və onunla tərəfdaşlıq qurmaq, sonra Puntland və Jubalandda təhlükəsizliyi möhkəmləndirmək, nəhayət isə, Mogadişu ilə mütləq tərəfdaşlıq etmədən, lazım gələrsə Mogadişuya baxmayaraq, “Əş-Şəbab”ı təcrid edib onunla məşğul olmaqdır.