Türkiyənin Somali ilə dərinləşən tərəfdaşlığının siyasi hədləri var

Türkiyə Afrikada ən dərin tərəfdaşlıqlarından birini Somalidə qurub. Somali qüvvələrini hazırlayır, xaricdəki ən böyük hərbi bazasını Moqadişuda saxlayır, dəniz təhlükəsizliyinə dəstək verir və şelfdə enerji kəşfiyyatına da genişlənib. Münasibətlər oktyabrın əvvəlində daha bir addım irəlilədi. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türkiyənin ölkədə kosmodrom tikintisinə başladığını elan etdi. Amma bu tərəfdaşlığın dərinliyi hər zaman siyasi uyğunlaşmaya çevrilmir.

Kiprlə bağlı yaxınlarda yaranmış mübahisə bunu nümayiş etdirir. Somalinin yeni parlament sədri Abdulkadir Mohamed Nur seçilməsi münasibətilə onu təbrik etdiyinə görə Kipr türklərinin rəsmisi Ziya Öztürklerə təşəkkür edib və onu Şimali Kiprdə yalnız Türkiyənin tanıdığı, Türkiyənin dəstəklədiyi qurum olan “Şimali Kipr Türk Respublikası”nın spikeri adlandırıb. Abdulkadir daha sonra paylaşımını silib. Ardınca Somali Xarici İşlər Nazirliyi rəsmi açıqlama yayaraq bildirib ki, bu yazışma xarici siyasətdə dəyişiklik və ya Şimali Kiprdə ayrıca qurumun tanınması demək deyil. Moqadişu Kipr Respublikasının suverenliyinə, birliyinə və ərazi bütövlüyünə dəstəyini bir daha təsdiqləyib.

Mövqeyin dəqiqləşdirilməsi qərarı Moqadişunun Ankara ilə münasibətləri fonunda diqqət çəkir. Türkiyə illərdir ölkənin təhlükəsizlik institutlarını gücləndirir, onillik müdafiə və iqtisadi əməkdaşlıq sazişi isə tərəfdaşlığı daha da dərinləşdirib və Ankaranı Somalinin hərbi dəniz qüvvələrinin yaradılmasına və təchizinə yardım etməyi öhdəsinə götürməyə bağlayıb.

Bununla belə, ölkənin Kiprlə bağlı mövqeyi Türkiyə ilə tərəfdaşlığının ziyanına formalaşmayıb. 2026-cı il sentyabrın 10-da Türkiyə və Somali rəsmiləri strateji münasibətlərə dair forum üçün Moqadişuda görüşüblər. Həmin ayın sonlarında Somalinin müdafiə naziri Türkiyənin TURKSOM təlim bazasının komandiri və Türkiyə hərbi nümayəndə heyəti ilə görüşərək əlavə əməkdaşlıq və təlim məsələlərini müzakirə edib. Oktyabrın əvvəlinə münasibətlər başqa bir sahəyə keçdi. Türkiyənin yeni səfiri və TURKSOM-un komandiri Ankaranın kosmik obyektini inkişaf etdirdiyi bölgəyə, Ərdoğanın tikintiyə başlanıldığını elan etməsindən az əvvəl səfər ediblər.

Bu, Somalinin Kiprlə bağlı reaksiyasını daha da önəmli edir. Ankaranın Afrikadakı ən yaxın tərəfdaşlarından biri açıq göstərdi ki, Türkiyənin təhlükəsizlik yardımına arxalanmaq Türkiyənin xarici siyasətini avtomatik təsdiqləmək anlamına gəlmir.

Somalinin tez hərəkət etməsi üçün ciddi əsasları vardı. Türkiyənin nəzarətində olan şimalı tanımaq onun öz ərazi bütövlüyü baxımından problem yaradardı. Moqadişu Somalilendin müstəqilliyini rədd edir və Somalinin mövcud sərhədlərinin saxlanması üçün beynəlxalq dəstək axtarır. Kiprdə ayrıca qurumu dəstəkləmək bu mövqeyi ardıcıl şəkildə qorumağı daha da çətinləşdirərdi.

Bu narahatlıq indi də aktualdır. Oktyabrın əvvəlində Somali Misir, Eritreya və Sudanla birlikdə Somalilendin tanınmasını və ya dəstəklənməsini rədd etdi. Ərazi bütövlüyü Moqadişu üçün təkcə Kipr epizoduna cavab verərkən irəli sürdüyü hüquqi arqument deyil, təxirəsalınmaz xarici siyasət məsələsi olaraq qalır.

Somalilend artıq bu ziddiyyətdən istifadə etmişdi. Abdulkadirin paylaşımından sonra Somalilend rəsmiləri Yunanıstan və Kipri Somalilendi tanımağı nəzərdən keçirməyə çağırdılar və Somalini Kiprlə bağlı mövqeyi ilə öz ərazi mübahisəsi arasında müxtəlif standartlar tətbiq etməkdə ittiham etdilər. Nikosiya Somalinin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü dəstəkləməkdə davam edir və Somalilendi tanımayıb.

Türkiyə Afrikanın başqa yerlərində mövcudluğunu genişləndirdikcə eyni sual Somalinin hüdudlarından kənara da çıxır. Müdafiə sazişləri, hərbi təlim, kommersiya sərmayəsi və infrastruktur Ankaraya qitə üzrə daha böyük rol qazandırıb, amma Somali bu yanaşmanın məhdudiyyətlərini göstərir.

Bu dinamika Vaşinqton üçün Türkiyə ilə yaxın tərəfdaşlıq quran hökumətlərlə işləmək baxımından imkanlar yaradır. Türkiyənin Afrikadakı təsiri, xüsusən də dron ixracı sabitliyi pozur və çox vaxt ABŞ-ın maraqlarını zəiflədir. Amma Türkiyənin qitədəki əsas müttəfiqi Türkiyəyə “yox” deyə bilirsə, ABŞ Dövlət Departamenti də Türkiyənin həmin ölkələrə faktiki müstəmləkə kimi yanaşmağa üstünlük verdiyi şəraitdə Türkiyənin mövqelərinin bu ölkələrin milli maraqlarını tez-tez necə sarsıtdığını göstərməklə, Ankaranın təsirini daha aqressiv şəkildə məhdudlaşdırmalıdır.