Türkiyə Egey iddialarını Yunanıstanın enerji planlarına da yönəldir

Yunanıstan və Türkiyə arasında gərginliyin aşağı səviyyədə qaldığı təxminən üç il Ankaranın Egey dənizindəki mövqeyini elə də dəyişməyib. Türkiyə əvvəl mübahisələrin mərkəzinə Yunanıstanın adalarını və ərazi sularını çıxarırdısa, indi iddialarını Yunanıstanın fəaliyyətinin yeni sahələrinə – məsələn, dəniz külək parklarına, dəniz qoruqlarına və elektrik kabellərinə də şamil edir.

Bunun əhəmiyyəti ondadır ki, enerji layihələri suverenlik və yurisdiksiya iddialarının praktiki reallaşmasına şərait yarada bilər. Məsələn, Yunanıstan dəniz külək parkını, onun harada lisenziyalaşdırmaq səlahiyyətinə malik olduğunu müəyyənləşdirmədən inkişaf etdirə bilməz. Türkiyə isə Ankaranın Yunanıstanın hüquqlarını mübahisələndirdiyi və ya gələcəkdə mübahisələndirməyi planlaşdırdığı ərazilərdə belə fəaliyyətin oturuşmuş təcrübəyə çevrilməsindən əvvəl ona etiraz etməkdə maraqlıdır.

Yunanıstanın bərpa olunan enerji üzrə yeni çərçivəsi bu yanaşmanı nümayiş etdirir. Türkiyə 2026-cı ilin avqustunda plana etiraz etdi və yenidən, onun sözlərinə görə, beynəlxalq müqavilələrin suverenliyini heç vaxt Yunanıstana ötürmədiyi coğrafi formasiyalara istinad etdi. Afina bu iddianı rədd etdi. Suverenliklə bağlı mübahisə köhnədir, amma Ankara indi bundan Yunanıstanın dənizdə enerji layihələrini harada həyata keçirə biləcəyini mübahisələndirmək üçün istifadə edir.

Dəniz qoruqları da oxşar xətt üzrə inkişaf edib. Yunanıstan bu ilin əvvəlində, biri Egey dənizində olmaqla, iki qoruq elan etdi. Türkiyə 2026-cı ilin avqustunda, biri Limnos və Samotraki arasındakı suları əhatə etməklə, buna öz iki qoruğu ilə cavab verdi. Afina bildirir ki, bəzi hissələr Yunanıstanın dəniz hüquqları iddia etdiyi ərazilərə qədər uzanır. Bu səbəbdən onların sərhədləri dənizdə kimin səlahiyyət həyata keçirə biləcəyinə dair rəqabət aparan baxışları əks etdirir.

Türkiyə Egey dənizinin şimal-şərqində də fəallığını artırıb. Yunanıstan rəsmiləri avqustun ortalarından bəri Limnos və Samotraki ətrafında tez-tez “Bayraktar” uçuşları qeydə alıb. Ankara Egey adalarında Yunanıstanın hərbi mövcudluğuna etirazlarını yeniləyib, Prezident Recep Tayyip Erdoğan isə Afinanı Türkiyənin demilitarizə olunmuş qalmalı olduğunu bildirdiyi adaları gücləndirməkdən çəkindirib. Yunanıstan bunu rədd edir və İsraillə birgə hava və raketdən müdafiə proqramı olan Achilles Shield-i irəli aparır.

Bu fikir ayrılıqları 2023-cü ildən bəri Yunanıstan-Türkiyə münasibətlərinin yaxşılaşmasına baxmayaraq davam edir. Dostluq Münasibətləri və Mehriban Qonşuluq haqqında Afina Bəyannaməsi miqrasiya, ticarət və turizm sahələrində əməkdaşlığı genişləndirdi. Bununla belə, Egey dənizində əvvəlki böhranlara səbəb olmuş mübahisələr üzrə ciddi irəliləyiş əldə olunmadı.

Enerji və infrastruktur bu razılaşmanı saxlamağı daha da çətinləşdirir. Diplomatlar dəniz yurisdiksiyası ilə bağlı fikir ayrılığını təxirə sala bilər. Amma kabel gəmisi, onun fəaliyyətinə hökumət icazə vermədən və naviqasiya xəbərdarlıqları yaymadan işləyə bilməz. Mübahisəli sularda bu qərarlar Afinanı və Ankaranı bir-birinə zidd iddialar əsasında addım atmağa məcbur edir.

“Ocean Link” bunun nə ilə nəticələnə biləcəyini göstərir. 2026-cı il sentyabrın 11-də Limnosdakı Yunanıstan stansiyası sentyabrın 13-dən etibarən Xios adasının şimal-qərbində kabelə texniki xidmət göstərilməsi üçün həmin gəmi barədə naviqasiya xəbərdarlığı yaydı. Türkiyə Egey dənizinin bəzi hissələrində bu cür işlərlə bağlı Yunanıstanın səlahiyyətini mübahisələndirir və həmin gəmi bu il iki dəfə Türkiyənin müdaxiləsi ilə üzləşib.

Bu cür insidentlər Türkiyənin Yunanıstanın bunları qəbul etməsi olmadan iddialarını necə irəli sürə bildiyini göstərir. Mülki gəmilərə etiraz layihələrin mübahisəli sularda siyasi və təhlükəsizlik baxımından qiymətini artırır və Afinanı qarşıdurma riski fonunda irəliləyib-irəliləməmək barədə qərar verməyə məcbur edir.

Krit-Kipr elektrik kabeli eyni problemi daha böyük miqyasda nümayiş etdirir. Yunanıstan dəniz dibi tədqiqatlarının, ehtimal ki, oktyabrda, o cümlədən Türkiyənin Liviya ilə 2019-cu il dəniz sazişinə əsaslandırdığı iddiaların təsir göstərdiyi sularda bərpa olunacağını gözləyir. Afina Ankaranın iddialarını rədd edir və Türkiyədən icazə istəməyəcəyini bildirir. Türkiyənin razılığını istəmək Yunanıstanın qeyri-qanuni saydığı iddialara çəki verə bilər.

Məsələ Vaşinqton üçün də önəmlidir. ABŞ Yunanıstan, Kipr və Avropa arasında enerji bağlantılarını, o cümlədən Kiprin enerji təcridini azalda biləcək layihələri dəstəkləyib. Türkiyənin bu layihələri ləngidən təzyiqi ABŞ-ın daha sıx regional enerji əməkdaşlığının tərkib hissəsi kimi dəstəklədiyi planlara təsir göstərəcək.

Vaşinqton Egey dənizindəki hər bir hüquqi mübahisə üzrə mövqe tutmadan Yunanıstanla Türkiyə arasında danışıqlara dəstək verə bilər. Eyni zamanda, mülki tədqiqat və ya tikinti işlərini dayandırmaq üçün hərbi gəmilərdən istifadəyə qarşı çıxmalıdır.

Belə təzyiqin layihənin davam edib-etməyəcəyini müəyyənləşdirməsinə imkan vermək Türkiyəyə Yunanıstanın rədd etdiyi dəniz iddiaları əsasında infrastruktur üzərində təsir əldə etmək imkanı verərdi.

Krit-Kipr kabeli bu sualı yaxın vaxtlarda gündəmə çıxara bilər. Tədqiqat gəmiləri qayıdanda hər iki tərəf iddialarını nə dərəcədə irəli aparmağa hazır olduqlarını müəyyən etməli olacaq.