Tramp İran vəkil qüvvələrinə qarşı İraq telekommunikasiya bazarını hədəfə almalıdır

İraqda İrana bağlı milislər silahlarından təkcə amerikalılara qarşı terror aktları törətmək üçün deyil, həm də İraqın maraqlarını qonşu İranın maraqlarından üstün tutan istənilən iraqlıya qarşı istifadə edirlər. Ağ Ev, ABŞ Dövlət Departamenti və ABŞ kəşfiyyat icması Bədr Korpusu, “Əsaib Əhlül-Həqq” və “Kətaib Hizbullah” kimi silahlı qruplara fokuslanır, baş nazir Əli əl-Zeydini onların İraqın suverenliyinə zidd addımlarına qarşı sərt tədbirlər görməyə çağırır, amma çox vaxt diqqəti yalnız hərbi fəaliyyətə yönəldir, onların pul qazanma mexanizmlərini və İraq iqtisadiyyatına necə sızdıqlarını isə unudur.

Bu Xalq Səfərbərlik Qüvvələrinin iddia etdiyi istənilən dini legitimlik oğurlanıb. Böyük ayətullah Əli Sistaninin iraqlıları “İslam Dövləti”ni məğlub etməyə çağıran fətvası 2014-cü ildə verilib, halbuki İranın dəstəklədiyi milislər bəzi hallarda hələ 1982-ci ildə yaradılıb.

Ancaq İrandakı İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) kimi, İranın dəstəklədiyi milislər də hərbi qüvvə olmaqla yanaşı, biznes holdinqləri kimi də fəaliyyət göstərirlər. 1930-cu illərin Çikaqosu kimi, onlar silahdan müəyyən sektorları inhisara almaq və İraq iqtisadiyyatını boğmaq üçün istifadə etməyə çalışan mafiyadır.

Analitiklər İraqa çox vaxt neft prizmasından baxsalar da, İranın dəstəklədiyi qruplar və partiyalar tez-tez digər sektorlara yönəlib, həm bu sahələrdə daha çox işçi qüvvəsi tələb olunduğuna görə himayədarlıq imkanları genişdir, həm də bu sektorlar gəlirlidir. Dünya Bankının məlumatına görə, İraqın ümumi daxili məhsulu 2023-cü ildən bəri nominal ifadədə (ABŞ dolları ilə) təxminən iyirmi dəfə artıb, bu da təqribən 14 faiz həcmində orta illik mürəkkəb artım tempi deməkdir.

İraq daxilində ən gəlirli sahələrdən biri rabitədir. İraq prezidenti Səddam Hüseyn ölkəni təcrid vəziyyətində saxlayırdı. İraq azad edildikdən sonra Koalisiyanın Müvəqqəti Administrasiyası və onun seçdiyi Rabitə Nazirliyi Cəlal Talabaninin nəzarətində olan Asiacell-ə, Misirin Orascom şirkətinin qurduğu Iraqna şəbəkəsinə və Küveytə məxsus Zain-ə müvəqqəti lisenziyalar verdi. Sonradan Ooredoo adı ilə yenidən brendləşən Qatar Telecom sonda Asiacell-də nəzarət paketini satın aldı.

İraq suverenliyini bərpa etdikdən sonra o vaxt müstəqil qurum olan Rabitə və Media Komissiyası lisenziyalar verməyə başladı. 2007-ci ildən etibarən İraq hökuməti prosesi yenidən qurdu ki, lisenziyaları nəzəri olaraq Rabitə və Media Komissiyasının tövsiyəsi əsasında Rabitə Nazirliyi versin. Praktikada isə bu, siyasi himayədarlığın üstünlük qazanması demək idi, xüsusən də hüquqi yenidənqurma Rabitə və Media Komissiyasını parlamentə tabe etdikdən sonra. Asiacell lisenziyasını saxladı, amma korrupsiya ilə müşayiət olunan prosesdə İraq hökuməti 2007-ci ildə Orascom lisenziyasını əvəzləmək üçün Barzani ailəsinin nəzarətində olan Korek şirkətinə yeni lisenziya verdi. Məsud Barzaninin qardaşı oğlu Sirvan Korek-in lisenziyası üçün ilkin ödənişi dövlət vəsaiti hesabına edib, daha sonra şirkəti özəl şirkət kimi idarə etməyə başlayıb. 2022-ci ildə Korek-in lisenziyasının müddəti bitdi, ancaq onun korrupsiya sxemləri sonda 1,65 milyard dollarlıq arbitrajı uduzmasına gətirib çıxardı. Ödənişlərin gecikdirilməsi fonunda 2026-cı ilin avqustunda İraq hökuməti Korek-in aktivlərinin müsadirə olunmasını əmr etdi.

İraqın Korek təcrübəsi zərərli operatorların, eləcə də qeyri-şəffaf və çox vaxt korrupsiyaya bulaşmış Rabitə və Media Komissiyası ilə Rabitə Nazirliyi prosesinin yaratdığı təhlükəni göstərir.

İran rəhbərliyi bu korrupsiyadan İraqın təhlükəsizliyini sarsıtmaq və Tehranın öz maraqlarını irəli aparmaq üçün istifadə edir. 2014-cü ildən etibarən baş nazirlər rabitə naziri postuna İrana daha çox loyal olan şəxsləri təyin etməyə başladılar. Məsələn, baş nazir Nuri əl-Malikinin varisi Heydər əl-Abadi Bədr Korpusuna yaxın olan Kazem Hassan Rashed-i təyin etdi. Kazem-in varisi Naim al-Rubaei isə “Əsaib Əhlül-Həqq”ə sədaqətli idi; Rubaei özünü müstəqil saysa da, “Əsaib” onu öz adamı kimi təqdim edirdi. Növbəti nazir Hiam al-Yasiri Malikinin İran tərəfdarı “Qanun dövləti” qruplaşmasına tabe idi. Əl-Zeydi Ağ Evə İran təsirini kənarlaşdıracağına söz versə də, o vaxtdan variantlarını açıq saxlayır. Onun Rabitə naziri Mustafa Jabar Sanad-dır; o, müstəqil olsa da, “Əsaib Əhlül-Həqq” və digər İran tərəfdarı şiə silahlı qruplarla eyni xəttə köklənir.

İranın və milislərin İraq rabitə sektoruna sızmasının yaratdığı təhlükə mobil şəbəkə ilə bitmir, internetə də yayılır. West Point-in Terrorizmlə Mübarizə Mərkəzi biznes məsləhətçisi və Vaşinqton İnstitutunun əməkdaşı Michael Knights-ın ScopeSky-ın İraqda milislərin nəzarətində olmayan azsaylı rabitə şəbəkələrindən biri olduğunu yazdığı məqaləni dərc etsə də, görünür, o, məsələni tərsinə təqdim edib. Eləcə də Enkidu və Supercell-i milislərə bağlı qurumlar kimi sadalaması səhv idi. Qeydlərinə baxanda görünür ki, problem onun anonim mənbələrə söykənməsidir; bu mənbələrin bir qisminin gündəmi ola bilərdi, digərləri isə iddia etdikləri məsələ barədə birbaşa məlumata malik olmaya bilərdi. Enkidu və Supercell mənə göstərilən yazışmalarda təkzib tələb edəndə, Terrorizmlə Mübarizə Mərkəzi və Vaşinqton İnstitutu onları qulaqardına vurdu. Enkidu və Supercell-ə Əmirlik və Amerika vəsaitləri investisiya edir və dəstək verir, bu isə West Point Sentinel-in ittihamlarını qəribə göstərir.

Reallıqda isə ScopeSky və onun tərəfdaşı Earthlink Telecommunications — İraqdakı versiyası ABŞ-dakı Earthlink şirkəti ilə heç bir əlaqəsi olmayan — ən azı sektordakı iraqlıların dediyinə görə, bu gün milislərin İraqın rabitə şəbəkəsinə sızması üçün başlıca kanallar kimi görünür. Earthlink, məsələn, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində qeydiyyatdan keçsə də, mütəmadi olaraq “Hizbullah”ı təbliğ edir.

ScopeSky mülki şəxslər tərəfindən idarə olunur. Baş nazir İyad Əllavinin administrasiyası dövründə yaradılarkən təhlükəsizlik riski daşımırdı. Ancaq Nuri əl-Malikinin hakimiyyəti illərində şirkət sürətlə genişlənmək üçün dövlət müqavilələri aldı və İraqın əsas internet provayderlərindən birinə çevrildi. Şirkətdə əsas fiqur Munaf Subaih al-Shaikhli-dir. Həm al-Shaikhli, həm də ScopeSky ofşor örtük şirkətlər vasitəsilə sərvət gizlədənləri ifşa edən 2015-ci ildə sızdırılmış 11,5 milyon maliyyə və hüquqi sənəddən ibarət “Panama sənədləri”ndə yer alıb.

Malikinin devrilməsindən sonra ScopeSky Bədr Korpusuna daha da yaxınlaşdı, Hadi al-Amiri, keçmiş daxili işlər naziri Mohammed al-Ghabban və Bədr-in ofis rəhbəri Sayed Wahabla əlaqələr qurdu. İranın İraqdakı səfiri Kazem al-Sadeq də əlavə dəstək verdi, eləcə də ABŞ Maliyyə Nazirliyinin 9 oktyabr 2025-ci ildə “Qüds” qüvvələrini dəstəkləmək üçün maliyyə və bank şəbəkələri qurduğuna görə sanksiya tətbiq etdiyi Aqeel Meften Khafeef al-Baidhani. İnternet xidməti provayderlərinə və mobil telefon sistemlərinə nəzarət edənlər həmin şəbəkələri dinləyə, oradan kəşfiyyat məlumatları çıxara bilərlər.

Bu baxımdan İraq tək deyil. Husilərin Yəmənin əsas mobil telefon şəbəkəsi üzərində nəzarəti, hətta Beynəlxalq səviyyədə tanınan hökumətin nəzarətində olan ərazilərdə belə, təhlükəsizliyi zəiflətməkdə davam edir.

2018-ci ildə Bədr Korpusunun üzvü olan İraqın daxili işlər naziri Qassim al-Arraji milli reyestr və elektron şəxsiyyət vəsiqəsi sistemi yaratmaq üçün obyektin inşasına və avadanlığın alınmasına yardım məqsədilə Avropa şirkəti ilə müqavilə bağladı. İraq daxilində al-Shaikhli və “Əsaib Əhlül-Həqq”in Qais al-Khazali-si dəfələrlə ScopeSky və Earthlink-i əməliyyatların İraq hissəsinə yönəltməyə kömək etdi, təhlükəsizliyi isə onların “Tabadul” ödəniş sistemini e-viza və elektron ID sisteminin istifadə etdiyi platformaya çevirməklə riskə atdı.

Detallar önəmlidir. Prezident Donald Trump, dövlət katibi Marco Rubio və maliyyə naziri Scott Bessent İran təsirini cilovlamağa və gerilətməyə çalışarkən, güzəştə getməyə müqavimət göstərən telekommunikasiya qruplarını gücləndirən və dəstəkləyən strategiyanı dəstəkləmələri həlledicidir. İraq dəyişkən sədaqətlər və maliyyə qeyri-şəffaflığı baxımından bataqlıq ola bilər. Heç olmasa, ABŞ hökuməti və ABŞ səfirliyi mülkiyyəti, mənşəyi və real nəzarəti aydın və şəffaf olmayan heç bir rabitə şəbəkəsini və ya şirkətini dəstəkləməməlidir.

Ən təhlükəsiz strategiya milislərin sızdığı şirkətlərlə tərəfdaşlığı açıq şəkildə rədd edən, şəbəkələrinə heç bir Çin komponenti daxil etməyən və könüllü şəkildə ABŞ qanunlarına tabe olmağa razı olan şirkətləri — məsələn, Supercell, Ankedo və Tele Core IT Solutions-u — dəstəkləmək ola bilər. Supercell və Ankedo Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində qeydiyyatdan keçib, Tele Core IT isə Amerika şirkətidir.

Heç olmasa, ABŞ səfirliyi və Vaşinqtondakı siyasətçilər şəffaflıq və fəaliyyət standartını ScopeSky və Earthlink-dən tutmuş Nukhba FTTH-ə qədər rəqib bütün şəbəkələrin əməl etməli olduğu meyara çevirməlidir. Heç bir ABŞ layihəsi hesabatlarını açmayan və ABŞ tənzimləyicilərindən ‘qızıl standart’ təsdiqi almayan hər hansı İraq şəbəkəsinə toxunmamalı və ondan istifadə etməməlidir. ABŞ Maliyyə Nazirliyi daha da irəli gedərək İranın İraq telekommunikasiya sektoruna sızmasına üstünlük verən, hətta sadəcə buna qarşı mübarizədə səhlənkarlıq edən istənilən rabitə nazirinə sanksiya tətbiq edə bilər.