Qərb islam təcrübəsinin tərifini ruhanilərə buraxmağı dayandırmalıdır

İngiltərə Kilsəsinin pakistanlı bir ruhanini dinlərarası dialoqa töhfəsinə görə mükafatlandırmaq qərarı və onun “Əl-Qaidə” lideri Osama bin Ladeni təriflədiyinə dair dəlillər üzə çıxdıqdan sonra mükafatı geri götürməsi sadəcə utandırıcı araşdırma-yoxlama qüsuru deyildi. Bu hadisə Qərbdə kök salmış bir yanlış təsəvvürü də üzə çıxardı: dini nüfuzun ictimai legitimlik və müsəlmanların həqiqi təmsilçiliyi ilə eyni tutulması fərziyyəsini.

Onilliklərdir Qərb hökumətləri islam cəmiyyətlərinə dar “ekstremist” və “mötədil” ikiliyi ilə yanaşır: hər iki kateqoriya dinidir. Ekstremist islamı təhlükəli şəkildə şərh edən müsəlmandır; mötədil isə islamı məqbul sayılan şəkildə şərh edən. Hər iki halda din Qərbin siyasi kimliyi, vətəndaş motivasiyasını və sosial dinamikanı anlamaqda əsas prizmasına çevrilir.

Bu, ciddi analitik səhvdir. Müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi cəmiyyətlər dini monolit deyil. Onların daxilində islamçılar, ənənəçilər, islahatçılar, sekulyaristlər, ateistlər, aqnostiklər, millətçilər, liberallar, sosialistlər, monarxistlər, demokratlar və avtoritar düşərgələr var. Eyni zamanda, dinə siyasi proqram kimi yox, şəxsi məsələ kimi baxan müsəlmanlar da mövcuddur. Ruhaniləri və dini təşkilatları müsəlman cəmiyyətlərinin əsas həmsöhbəti saymaqla Qərb hökumətləri başqa qrupların birbaşa hesabına dini bazaya söykənən qüvvələri gücləndiriblər.

Bu problemin kökləri tarixi və geosiyasidir. Soyuq müharibə dövründə din “allahsız kommunizm”ə qarşı yararlı silaha çevrildi. Əfqanıstan bunun ən ağır nəticələr doğuran nümunəsi oldu. ABŞ və müttəfiqləri sovet işğalına qarşı vuruşan əfqan mücahid qüvvələrini dəstəklədilər və nəticələri Soyuq müharibədən xeyli kənara çıxan islamçı səfərbərlik infrastrukturunun formalaşmasına kömək etdilər. Strateji məntiq anlaşılan idi, uzunmüddətli xərc isə yox. ABŞ dini mürəkkəb cəmiyyətlərin bir ölçüsü kimi deyil, geosiyasətin aləti kimi qəbul etdi.

Bu vərdiş müasir diplomatiyada da yaşayır. İbrahim Sazişləri mahiyyət etibarilə dövlət maraqları, təhlükəsizlik, suverenlik və iqtisadi əməkdaşlıqla bağlı razılaşmalardır. Ancaq onların ictimai təqdimatının böyük hissəsi “ibrahimi” barışıq və dinlərarası harmoniya dilinə bürünüb. ABŞ Dövlət Departamentinin İbrahim Sazişlərini təsviri də bu teoloji çərçivələndirməni göstərir. Belə dilin özü qınanmalı deyil, amma Yaxın Şərqdə dövlət idarəçiliyinin lüğəti dinə çevriləndə siyasi, vətəndaş və iqtisadi kimliklər essensialist dini etiketlərin arxasında itib-batır.

Nəticələr ən çox Qərb siyasətinin yeni siyasi düzənlərin qurulmasına kömək etdiyi yerlərdə narahatlıq doğurur. 2001-ci ildən sonrakı Əfqanıstan “İslam Respublikası”na çevrildi, Səddamdan sonrakı İraq konstitusiyası isə islamı rəsmi din və qanunvericiliyin əsas mənbəyi elan etdi. Əfqanıstanın konstitusiya çərçivəsi və İraq konstitusiyası dini hüquq elminin dövlət idarəçiliyinə necə hopduğunu göstərir. Qərb siyasətçiləri islam əleyhdarlığında ittiham olunmaqdan ehtiyatlanaraq bu tənzimləmələrə etiraz etməkdən çəkinirdilər. Nəticədə paradoks yarandı: islama hörmət nümayiş etdirməyə çalışarkən Qərb hökumətləri dəstəklədiklərini iddia etdikləri plüralizmi məhdudlaşdıran siyasi strukturları legitimləşdirdilər.

Eyni problem Qərb cəmiyyətlərinin daxilində də özünü göstərir. Müsəlmanların inteqrasiyası çox vaxt vətəndaşlıq, bərabərlik və ümumi siyasi birliyə iştirak prizmasından deyil, dini kimliyin “uyğunlaşdırılması” prizmasından müzakirə olunur: dini məktəblər, halal təminat və ya şəriət şuraları. Britaniyanın şəriət şuraları ilə bağlı təcrübəsi bu gərginliyi aydın göstərir. Azad hüquq sistemi daxilində könüllü dini arbitraj mövcud ola bilsə də, Birləşmiş Krallığın şəriət şuralarına münasibətində vurğulandığı kimi, dini nüfuz dövlətin təmin etdiyi universal hüquqları üstələyə bilməz.

Bunun nəticəsi üstünlük verilən dini şablona uyğun gəlməyən müsəlmanların – islahatçıların, sekulyaristlərin, ateistlərin, keçmiş müsəlmanların, dissidentlərin, feministlərin və siyasi islamı tənqid edənlərin – sistemli şəkildə kənarlaşdırılmasıdır. London və digər Qərb paytaxtları onların səsini daha az təmsilçi sayır, çünki onlar islamın ictimai həyatda imtiyazlı mövqe tutmalı olduğu fərziyyəsinə meydan oxuyurlar.

Bu, təkcə intellektual problem deyil. Bu, islamçı ekstremizmə qarşı mübarizəni zəiflədir. Ekstremist hərəkatları yalnız dinə endirmək olmaz: siyasi zorakılıq ideologiyanın, teologiyanın, siyasi narazılıqların, avtoritarizmin və sosial şəraitin qarşılıqlı təsirindən doğur. Amma dini ölçünü “təmizə çıxarmaq” və ya gözardı etmək də olmaz. Dini ideyaları araşdırmaqdan çəkinən siyasət həmin ideyalardan siyasi zorakılığı legitimləşdirmək üçün istifadə edən hərəkatlara meydan oxuya bilməz.

Cavab daha az din azadlığı deyil. Cavab bərabər din azadlığıdır. Müsəlmanlar inanclarını məcburiyyət olmadan yaşamaqda azad olmalıdırlar. Amma onlar islamı yenidən şərh etmək, rədd etmək, satira obyektinə çevirmək, ondan ayrılmaq və ya onu şəxsi məsələ saymaq azadlığından da eyni dərəcədə yararlanmalıdırlar. Qeyri-müsəlmanlar da eyni azadlıqlardan yararlanmalıdırlar. Dini inanc məcburiyyətdən qorunmağa layiqdir, dini ideyalar isə tənqiddən toxunulmazlığa layiq deyil. Qərb siyasəti “mötədil müsəlmanlar” axtarışından əl çəkməli, bunun əvəzinə vətəndaşların dinin həyatlarında hansı rol oynayacağını sərbəst şəkildə özlərinin müəyyən etdiyi plüralist cəmiyyətləri təşviq etməlidir.