ABŞ İraq Kürdüstanında İranın ehtimal olunan ört-basdır şirkətlərinə qarşı tədbir görməlidir

ABŞ qüvvələri 15 ildə ilk dəfə İraqı tamamilə tərk edib. Prezident Barak Obama qoşunları çıxaranda yaranmış boşluğu son nəticədə “İslam Dövləti” (İŞİD) doldurdu. Bu gün prezident Donald Tramp tarixi təkrarlayır, nadir hallarda boşluğu altruizm qüvvələrinin doldurduğunu nəzərə almır.

İraq Kürdüstanı Regionunda təsir uğrunda iki əsas xarici güc rəqabət aparacaq: Məsud Barzaninin Kürdüstan Demokratik Partiyasına daha yaxın olan Türkiyə və Bafel ilə Qubad Talabaninin Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı ilə daha sıx əlaqələri olan İran.

Trampın İranla müharibə davam edərkən İraqdan çıxmaq qərarı kritik bir vaxtda ABŞ-ın təsir rıçaqlarını zəiflədir. İran rəhbərliyi Trampın blokadasını yan keçmək üçün ticarəti dənizdən quruya keçirməyə çalışıb; İranın şimal qonşuları Türkiyə, Azərbaycan və Türkmənistan isə buna məmnuniyyətlə kömək edir. ABŞ-ın mövcudluğu qaçaqmalçılığı aradan qaldırmırdı, amma tarazlığı qoruyurdu. Bu gün həmin tarazlıq yox olub.

Yerdə hərbçi olmadığı halda ABŞ-ın təsiri azalır, amma Trampın hələ də əlində alətlər var. İllərdir ABŞ kəşfiyyat rəsmiləri İranın kölgə bizneslərinin şəbəkəsini xəritələşdirib. İndi Tramp, ABŞ kəşfiyyatı, ABŞ Maliyyə Nazirliyi və üfüqdənkənar fəaliyyət göstərən ABŞ qüvvələri bu şəbəkəyə qarşı hərəkətə keçməlidir.

İraq Kürdüstanının, bəlkə də bütövlükdə İraqın ən iri konqlomeratlarından biri Nokan Group-dur. 38 şirkət və onların törəmə qurumlarından ibarət olan bu qurum neftdən tikintiyə, telekommunikasiyadan turizmə qədər müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərir və həm Süleymani, həm də Halabja vilayətlərində ticarəti inhisara alıb. Siyasi inhisarlar aşındırıcı olsa da, Vaşinqtonda Nokan-ın uğurunun onun İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) İraqa cavabdeh olan “Qüds” qüvvələri strukturuna daxil Ramazan Qərargahı ilə əlaqələrinə söykəndiyinə dair narahatlıq artır.

Bəzi iraqlılar iddia edir ki, SEPAH-ın Süleymani şəhərində qolu olan bir çox sənaye sahəsində fəaliyyət göstərən İran şirkəti Nikan Holding Nokan-la güclü kommersiya və koordinasiya əlaqələri saxlayır.

İraq Kürdüstanı Regionunun Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqının nəzarətində olan hissəsi ilə İran arasındakı Başmax sərhəd-keçid məntəqəsinin yaxınlığında iri anbarlar var; Aram City və digər layihələrdə çalışan tikinti şirkətləri sərhədyanı ticarət üçün malları orada saxlayır. Kürdüstanda Folad Bahez adlandırılan Polay Bahez ABŞ sanksiyalarına məruz qalmış Mobarakeh Steel-in yaxın tərəfdaşıdır. Anzu Foundation həm İrandan yanacaq idxal edir, həm də İrana ixrac edir, eyni zamanda sement, dəmir və tikinti materialları üzrə ticarətlə məşğuldur. Natron sərhəddən yanacaq daşınmasına kömək edir. Məlumatlara görə, South Kurdistan Group of Companies də Xor Mor yatağından qaz məhsullarının daşınması və satışı ilə məşğuldur və Talabani ailəsi üzvlərinin birbaşa investisiyalarına baxmayaraq, getdikcə daha çox potensial sanksiyaların diqqət mərkəzinə düşür.

İraqlılar arasında, məzhəbindən və etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, ən böyük şikayətlərdən biri İranın ucuz sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarını İraq və İraq Kürdüstanı bazarlarına axıdaraq yerli sənayeni sıradan çıxarmasıdır. Bir çox kürd İranın ən iri süd məhsulları istehsalçısı və ərzaq xidmətləri şirkəti olan, Süleymani şəhərində filialı olan Pegah-ın roluna işarə edir.

Daha açıq şəkildə, Iran Air-in başqa adı olan və sanksiyaya salınmış SEPAH şirkəti Homa Air da Süleymani şəhərində ofis saxlayır, guya həm aviaşirkət, həm də səyahət xidməti kimi. Məlumatlara görə, Talabaninin rəhbərlik etdiyi hökumət həmçinin partlayıcı maddələr idxal edən Koushesh adlı İran şirkəti ilə müqavilə bağlayır.

Vaşinqton uzun müddət ictimai müstəvidə Bağdaddakı qruplara, məsələn, Xalq Səfərbərlik Qüvvələrinin örtük strukturu olan Al-Muhandis Group-a diqqət yetirsə də, SEPAH aktivlərini şaxələndirib və ya belə formal mülkiyyət olmadan əməliyyat baxımından arxalana biləcəyi, yaxud sanksiyalardan yayınmaq üçün istifadə edə biləcəyi şirkətlərə malikdir. Bağdadda bu, görünür, ScopeSky kimi qrupları əhatə edir, bəzi ABŞ məsləhətçilərinin onları “ağartmaq” cəhdlərinə baxmayaraq.

Lakin təsir və sızma uğrunda mübarizə İraqın qeyri-kürd bölgələri ilə məhdudlaşmır. Həddən artıq uzun müddətdir ki, İraq Kürdüstanına “yaşıl işıq” yandırılıb. ABŞ qüvvələri artıq kürd tərəfinin yerləşdirmə razılaşmalarının incəliklərindən asılı olmadığı bir vaxtda ABŞ Maliyyə Nazirliyi və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi İran rejiminin missiyasını irəli aparan şirkətləri, eləcə də onlardan qazanc götürən və onları qoruyan kürd investorlarını tanımalı və məsuliyyətə cəlb etməlidir.