ABŞ Xəzəri İran və Rusiyanın sanksiyadan yayınan ticarətinə bağlamalıdır

ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin İranın cənub sahillərinin blokadası nəticə verir. Gəmiçilik üzrə media platforması olan Maritime Executive 28 sentyabr 2026-cı ildə qiymətləndirib ki, blokada “demək olar ki, 100 faiz effektiv görünür”, müharibədən əvvəl İran ticarətinin 80 faizinin keçdiyi Bəndər-Abbas və digər cənub limanları üzərindən axını kəsib. Tehran buna cavab olaraq diqqətini şimala yönəldib. Xəzəryanı Gilan vilayətinin qubernatorunun sözlərinə görə, 2026-cı ilin mart-avqust aylarında Xəzər dənizi üzrə yükdaşımaların həcmi 50 faiz artıb.

Marşrut sirr deyil. Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsi dalana dirənəndən az sonra İran Xəzər dənizi üzərindən Rusiyaya 300 000-dən çox artilleriya mərmisi və bir milyon ədəd patron göndərib. İsrail 2026-cı il martın 18-də İranın Bəndər-Ənzəli Xəzər dənizi hərbi-dəniz bazasına zərbə endirib. ABŞ rəsmiləri sonradan etiraf ediblər ki, Rusiya İranın dron arsenalını yeniləmək üçün eyni marşrutla İrana dron komponentləri göndərib. 2026-cı il sentyabrın 10-da Ukrayna dronları Mahaçqala limanına zərbə endirib. Ukrayna Baş Qərargahı bildirib ki, bu liman “Qərb sanksiyalarından yayınmaq üçün istifadə olunan, Xəzər dənizini kəsib keçən Rusiya-İran logistika dəhlizi” kimi həyati rol oynayır.

Bununla belə, Xəzər marşrutunun artan əhəmiyyətinə baxmayaraq, ABŞ sanksiyaları geri qalır.

2024-cü ilin noyabrında İranın dövlət daşıyıcısı olan Islamic Republic of Iran Shipping Lines-ın Xəzər qolu, Khazar Sea Shipping Lines şirkətinin Rusiya ofisinin rəhbəri bildirib ki, şirkət Sankt-Peterburqda iki quru yük gəmisi alıb, üçüncüsü Həştərxandakı Lotos zavodunda inşa olunur və daha bir tanker, eləcə də bir konteyner gəmisi məsələsi nəzərdən keçirilir. 2026-cı il fevralın 16-da Lotos 7 200 tonluq Sahel-e Khazar gəmisini İranın Moskvadakı səfirinin iştirakı ilə təhvil verib və Islamic Republic of Iran Shipping Lines-ın baş icraçı direktoru bildirib ki, şirkətin Xəzərdəki yükdaşıma tutumu 2026-cı ilin sonunadək 150 000 tona çatacaq.

2018-ci il Aktau konvensiyasının 3-cü maddəsi sahilyanı olmayan dövlətlərin silahlı qüvvələrinin Xəzərdə olmasını qadağan edir. Görünür, İran bu sənədi ratifikasiya etməyən yeganə sahilyanı dövlətdir, baxmayaraq ki, Prezident Məsud Pezeşkian (Masoud Pezeshkian) onu 2026-cı ilin avqustunda parlamentə göndərib. Dənizdə müdaxilə edən yeganə qüvvə uzaqmənzilli dronları ilə Ukraynadır. 2026-cı il iyulun 25-də Ukrayna sanksiya altındakı iki yük gəmisini, Port Olya 2 və Begey-i, bir Rusiya korvetini və bir İran yük gəmisini vurub. Tehran bunu “düşmən və cinayətkar” hücum adlandırıb, amma heç vaxt manifest dərc etməyib. ABŞ Maliyyə Nazirliyi 2023-cü ilin aprelində İranla Rusiya arasında hərbi ticarətə şərait yaratdığına görə Port Olya 2-yə sanksiya tətbiq etsə də, Böyük Britaniya və Kanada bunu etdiyi halda, Begey-ə qarşı eyni addımı atmayıb.

Prezident Donald Trump-ın 2026-cı il sentyabrın 18-də imzaladığı Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act Vaşinqtona ticarət üzərində geniş səlahiyyət verir. İcmallarda neft önə çəkilsə də, qanunun mətni prezidentin Rusiya və ya rusiyalılar tərəfindən neft, qaz, kömür, uran, “silah və ya ABŞ yaxud digər ölkələr tərəfindən tətbiq edilmiş sanksiyalardan yayınmaq məqsədilə digər malların” daşınması üçün istifadə edildiyini müəyyənləşdirdiyi istənilən xarici gəmini əhatə edir. Sonuncu ifadə mühümdür: Britaniya və ya Kanada sanksiyalarından yayınan gəmi Vaşinqton onu heç vaxt siyahıya salmasa belə, bu meyara uyğun gələ bilər. Qanun həmçinin belə gəmiyə bilərəkdən sahib olan, onu işlədən, idarə edən və ya sığortalayan hər kəsi, eləcə də ABŞ-ın Rusiyaya dəstəyə görə sanksiya tətbiq etdiyi gəmilərə xidmət göstərən xarici limanların operatorlarını da əhatə edir. Port Olya 2 onlardan biridir. Prezidentin addım atmaq üçün 2026-cı il oktyabrın 18-nə qədər vaxtı var.

ABŞ hökuməti təkcə neft tankerlərini deyil, Xəzər üzərindən silah daşıyan gəmiləri, onların menecerlərini və sığortaçılarını, həmçinin onları qəbul edən limanları da siyahıya salmalıdır. Müttəfiqləri ilə sanksiya uyğunsuzluğunu minimuma endirmək üçün ABŞ Maliyyə Nazirliyi təmin etməlidir ki, Kanada, Avropa İttifaqı, Ukrayna və ya Böyük Britaniya tərəfindən sanksiya tətbiq edilən istənilən gəmi, ən azı, siyahıların uzlaşdırılması məqsədilə yoxlanışın başlanmasına səbəb olsun.

Xəzər dənizi qapalı su hövzəsi olduğuna görə hərbi-dəniz variantı yoxdur, buna görə də ABŞ hökuməti Əmirabad, Ənzəli, Noşəhr, Həştərxan, Olya və Mahaçqala kimi limanları izləməli, nəticələri İsrail və Ukrayna ilə bölüşməlidir.

Qanunda bu, açıq şəkildə nəzərdə tutulmasa da, Maliyyə Nazirliyi sanksiya altındakı İran daşıyıcısına gövdə təhvil verən gəmiqayırma zavodlarının mövcud sanksiya səlahiyyətlərinə aid olub-olmadığını sınaqdan keçirməlidir. Əgər Maliyyə Nazirliyinin hüquqşünasları bu arqumenti əsaslandıra bilsələr, onda gəmiqayırma zavodlarına sanksiya tətbiq etməlidirlər.

Nəhayət, kəşfiyyat qurumları mənbə və metodları qorumaq üçün məlumatların açıq şəkildə yayımına müqavimət göstərsələr də, mübahisəli yük gəmilərinə zərbələr endiriləndə hədəflənmiş gəmilərin manifestinin operativ şəkildə açıqlanması Tehranın təbliğatını alt-üst edir. Maliyyə Nazirliyi Rusiya-İran rubl-rial kanalını hədəfləyən VTB Bank-a qarşı tədbirini Xəzər yükdaşımalarının hesablaşmasını aparan və ya İran daşıyıcısı üçün Rusiyada inşa edilən gövdələrin ödənişini həyata keçirən Rusiyadakı və üçüncü yurisdiksiyalardakı banklara da şamil etməlidir.