Talabanilər sürgün barədə düşünməyə başlamalıdır

ABŞ qoşunları İraqdan çıxmağa hazırlaşdığı, Tramp administrasiyası isə İraq kürd peşmərgəsinə uzun illərdir verilən subsidiyaların kəsilməsi planlarını irəli apardığı bir vaxtda, İraq Kürdüstanında 35 illik status-kvo sona çatmaq üzrədir?

Dövlət katibi Henry Kissinger 1975-ci ildə kürd üsyanını yarı yolda qoyandan sonra Molla Mustafa Barzaninin müavini Cəlal Talabani Suriyanın dəstəyi ilə Kürdüstan Demokratik Partiyasından ayrılaraq Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqını yaratmaq qərarına gəldi. Bu, Kürdüstan Demokratik Partiyasının ilk parçalanması deyildi, amma ən ciddi nəticələr doğuranı oldu.

Talabaninin iradları əsaslı idi. Molla Mustafa Barzani tayfa başçısı idi və Kürdüstan Demokratik Partiyasını tayfa hərəkatına çevirmişdi. Molla Mustafanın oğlu Məsud 1979-cu ildə atasının ölümündən sonra rəhbərliyi ələ aldı və tayfa yanaşmasını qoruyub saxladı. Talabanilər fərqli idilər, qismən baxışlarına görə, qismən də ona görə ki, Cəlalın eyni tayfa şəcərəsi yox idi.

Molla Mahmud Talabani XIX əsrin əvvəllərində Qadiri sufiliyini dirçəltmişdi, onun varisləri isə Kərkükdəki Talabani təkyəsindən fəaliyyət göstərirdilər. Amma Cəlal Talabani onun birbaşa nəslindən deyildi; ən yaxşı halda uzaq qohumu sayılırdı. Dini nüfuz şeyx Rza Talabaninin nəsil xətti ilə ötürülürdü, Cəlalın legitimlik iddiası isə daha çox siyasi xarakter daşıyırdı. Cəlal isə bunun əvəzində kürd hərəkatı üçün daha ideoloji, mütərəqqi və müasir baxışı önə çıxarmağa çalışdı.

Məsələn, Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı Sosialist İnternasionalı təşkilatına qoşuldu. Təsisindən sonrakı onilliklər boyu Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı üçün əsas səfərbərlik amili partiyanın qohumbazlıq yox, baxış üzərində qurulması idi. İraq Kürdüstanının özündə isə hakimiyyət bölgüsü planı çərçivəsində qısa müddətli birgəyaşayış cəhdi – hər partiyadan olan hər bir rəhbərin müavininin digər partiyadan olması – gömrük gəlirləri ilə bağlı mübahisələr fonunda dağıldı. 1994–1997-ci illər vətəndaş müharibəsində 5.000-dən çox kürd peşmərgəsi həlak oldu, kürd partiyaları isə Barzani tərəfinin Talabani tərəfdarlarını, Talabani tərəfinin də əksinə, Barzani tərəfdarlarını qovması nəticəsində on minlərlə insanı yerindən-yurdundan didərgin saldı.

Kürdlər qonaqlara peşmərgənin igidliyi və bacarığı, Səddam Hüseyn rejiminə qarşı mübarizəsi barədə miflər danışsalar da, kürd döyüşçüləri artıq siyasi milislərdən o yana keçmir və onları şiə “həşdi-şəəbi” milislərindən yalnız məzhəb və rəhbərlik fərqləndirir. Bu gün kürdlər peşmərgəni milli hərəkatın avanqardı kimi yox, daha çox iş adamları və partiya himayəsindən yararlananlar kimi tanıyırlar.

Son onilliklərdə Talabaninin baxışının saflığı aşınıb. ABŞ-ın İraqa müdaxiləsi yaxınlaşarkən Talabani oğullarını irəli çəkməyə başladı: əvvəlcə gizlicə, sonra isə daha açıq şəkildə. Qohumbazlığa yönəlmə Talabaninin öz partiyasını da parçalaydı; Talabaninin keçmiş müavini Nəvşirvan Mustafa daha ideoloji siyasi alternativi qorumaq üçün ayrılıb “Goran” Hərəkatını yaratdı, baxmayaraq ki, o da ömrünün sonunda bunu satdı.

Talabani 2012-ci ilin dekabrında ağır insult keçirdi və beş ilə az bir müddət sonra vəfat etdi. Onun işlək olmadığı bu dövrdə həyat yoldaşı Hero İbrahim Əhməd iki oğlunu getdikcə daha yüksək hakimiyyət mövqelərinə çəkdi, onların əmioğlusu Lahur da pillə-pillə yüksəldi. 2020-ci ildə Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı həmsədrlik institutunu tətbiq etdi və partiyaya Lahurla Cəlalın böyük oğlu Bafil başçılıq etməyə başladı. İkinci oğul Qubad isə pərdəarxasında, Kürdüstan Demokratik Partiyasının lideri Məsud Barzaninin böyük oğlu Məsrurun yanında Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqının müavini kimi işləyirdi.

2022-ci ilin yanvarında Bafil mahiyyət etibarilə daxili çevriliş edərək Lahuru kənarlaşdırdı və partiyanın rəhbərliyini ələ aldı, baxmayaraq ki, Qubadla birlikdə faktiki ikihakimiyyətlilik şəraitində idarə edirdi. Lahur sürgünə getmək barədə işarələri rədd edəndə Bafil onu həbs etmək üçün ABŞ-da hazırlanmış qüvvələr göndərdi və bu prosesdə onun bir neçə mühafizəçisini öldürdü, iqamətgahını isə yandırdı.

Bu arada Barzani tərəfində də oxşar nəsil keçidi və daxili çəkişmələr yaşandı, xüsusən Məsud Barzani gündəlik idarəçilikdən geri çəkildikcə. Əvvəlcə onun böyük oğlu Məsrur hakimiyyət uğrunda əmisi oğlu Neçirvanla rəqabətə girdi. Daha sonra isə Məsrur öz qardaşlarını kənara çəkərək böyük oğlu, Molla Mustafanın nəticəsi Areen üçün yol açdı.

Barzanilər, böyük ölçüdə coğrafiyaya görə, daha varlı olublar. Kürdüstan Demokratik Partiyası İraq Kürdüstanının Türkiyə ilə sərhədinin hamısına, eləcə də İrana və Suriyaya gedən əsas sərhəd keçidlərinə nəzarət edir. Talabanilərsə yalnız İran sərhədi ətrafındakı bölgəni idarə edirlər. Üstəlik, Barzanilər nazirliklərə nəzarətləri sayəsində daha çox vəsaiti özlərinə yönəldə biliblər. Hər iki kürd partiyası Bağdaddan pul köçürmələrinin tempi və həcmi barədə şikayətlənsə də, daha çox pul Kürdüstan Demokratik Partiyasının əlindən keçib.

Kürdüstan Demokratik Partiyasının Türkiyə ilə daha yaxın əlaqələri Barzani ailəsinə Talabanilərdə olmayan daha böyük diplomatik dayaq verir. Talabanilərin İrandan neft qaçaqmalçılığı etmək imkanları bank hesablarını doldura bilər, amma Qərbdə onlara diplomatik üstünlük qazandırmır.

Hər iki partiyanın peşmərgəsi ABŞ-a göstərdiyi dəstəyi şişirdirdi, xüsusən də “İslam Dövləti”nin (İŞİD) yüksəlişindən sonra. Barzani tərəfinin bəzi peşmərgələrinin qorxaqlığı İŞİD-in bütöv yezidi icmalarını ələ keçirməsinə şərait yaratdı. Pentaqon Ərbilə təcili təchizat göndərdi, amma Məsud onları cəbhəyə yönəltmək əvəzinə əsasən anbarlarda saxladı. Nəticədə İŞİD-ə qarşı döyüşün gedişini “həşdi-şəəbi” dəyişdi, peşmərgə isə əsasən müdafiə ilə kifayətləndi. İŞİD bir çox kürd üçün artıq solğun xatirəyə çevrilsə də, Barzaninin keyfiyyət və kəmiyyət baxımından hərbi üstünlüyü qalır.

Amerika qüvvələrinin çıxarılması və ABŞ-ın peşmərgənin maaş subsidiyalarını dayandırması elə bir zəncirvari reaksiya yarada bilər ki, bu da Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqını çöküşə aparsın. Maaş olmayanda partiyalar himayə mexanizmlərini işlədə bilmir və bu, resursların və hərbi gücün azalması dinamikasını doğurur. Həm Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı, həm də Kürdüstan Demokratik Partiyası zərər görəcək, amma Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqının xəzinəsi birinci boşalacaq. Barzanilər tənəzzül yaşasa belə, türkiyəli müttəfiqləri çox güman ki, onlara çıxış yolu verəcək, necə ki, Somalidə prezident Həsən Şeyx Mahmuda verirlər. Talabanilər isə iki səbəbə görə İrandan oxşar dəstəyə arxalana bilməzlər: birincisi, iranlıların özləri müflisdir, ikincisi, xərcləyə biləcəkləri resursları daha çox “həşdi-şəəbi”yə yönəldəcəklər.

Talabanilər alternativ olaraq ümidlərini Bağdada bağlaya bilərlər – doğrudan da, onlar həmişə İraq siyasi oyununu daha yaxşı oynayıblar – amma bu da kifayət etməyə bilər, xüsusən Məsud, Məsrur və Areen Barzani həlledici zərbə üçün fürsət gördükləri təqdirdə.

Faciə ondadır ki, Talabanilər xalq dəstəyinə arxalana bilməyəcəklər. Qubadın bu yaz Vaşinqtondakı mühüm konfransın əvəzinə Kann səfərini seçməsi, eləcə də daha gənc nəslin ikihakimiyyətliliyin hoqqaları və korrupsiyadan bezməsi fonunda, öz dayaq bazaları olan Sulaymani ətrafında çoxları Talabani qardaşlarının zəifləyib aradan çıxmasını məmnuniyyətlə qarşılayar. Onlar Cəlalı sevirdilər, amma sədaqət nəsilləri aşmadı.

Lahurda olduğu kimi, hakimiyyət sona çatanda bu, sürətli və zorakı ola bilər. Bafil və Qubad həmin vaxt cədvəlinə getdikcə daha az nəzarət edir; nəzarət isə Məsud və Məsrur Barzani ilə yanaşı, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın əlindədir.

Bundan sonra nə baş verə bilər? Həm Bafil, həm də Qubad məzuniyyətə gedirlər. Çox güman, onlar gedəcək və sadəcə geri qayıda bilməyəcəklər. Türkiyə əvvəllər Sulaymani-nin hava məkanını bağlayıb və həm Bağdad, həm də Ərbil eyni addımı ata bilər. Tehran ənənəvi olaraq Talabaniləri bufer kimi dəstəkləsə də, İran rəhbərliyinin Neçirvan Barzani ilə möhkəm əlaqələri var və bəzi ortaq kommersiya maraqlarına görə Məsrurla da münasibətlər getdikcə daha səmimi olur. Qubadın həyat yoldaşı amerikalıdır və cütlüyün Vaşinqton ətrafında mülkləri var; həm Qubad, həm də Bafil eyni şəkildə Londona da gedə bilər.

Bu arada Sulaymani üçün bundan sonranın necə olacağı da eyni dərəcədə vacibdir. Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı, daha sonra isə “Goran”dan doğan bu məyusluğun mühərriki Sulaymani-nin mədəniyyətinə söykənir. Ərbil çox mühafizəkardır; Sulayami isə xeyli daha mütərəqqi və tolerantdır. Kürdüstanın ironiyası həmişə bundadır ki, Barzanilər bölgələrini yeni Dubaya çevirməkdən danışsalar da, Dubay düşüncə tərzi Sulayami-yə daha asan oturur.

Talabanilər gedərsə, kürdlər ümid etməlidirlər ki, Məsrur və Areen anlayacaq: Sulayami-ni silah gücü ilə yeni Ərbilə çevirmək olmaz. Onlar Sulayami istisnasını tanımalı, inkişaf etdirməli, hətta qorumalıdırlar, yoxsa Sulayami-də yeni bir nəsil ixtilaf toxumu səpə bilərlər və bu, geri dönüb Ərbilə sıçraya bilər. Sulayami-yə zərif yanaşma və sakinlərinin potensialını boğmaq yox, onu üzə çıxarmağa imkan verəcək siyasətçilər lazımdır.