İsrail-Tayvan nüvə oxunun strateji əsasları

İsrail Atom Enerjisi Komissiyasının banisi Ernst David Bergmann 1965-ci ildə yeddi günlük missiya ilə Tayvana gəlib. Onun keçmiş prezident Çan Kayşi və o vaxtkı müdafiə naziri Çan Çinquo ilə Lalu Sun Moon Lake Hotel-də görüşləri “Hsin Chu” planının ortaya çıxması ilə nəticələnib. Təşəbbüs İsrailin iddia edilən Dimona reaktor kompleksinə dair detallı nüvə planını ehtiva edirdi: ağır su reaktoru, istehsal müəssisəsi və plutoniumun ayrılması üçün obyekt. 1970-ci illərdə beynəlxalq təcrid dərinləşdikcə, bu ikitərəfli plan aparteid Cənubi Afrikasını da əhatə edən gizli üçtərəfli nüvə oxuna çevrilib. Bu məxfi şəbəkələrə arxalanan general Hau Pei-tsun hətta 1985-ci ildə hərbçilərə sürətli nüvə “breakout” imkanına hazırlaşmaq göstərişi verib — həm Taybeyin, həm də Yerusəlimin bu gün yenidən dirçəltməli olduğu tarixi sağqalma modeli kimi.

Lakin ABŞ-ın güclü diplomatik təzyiqi bu səylərə son qoyub. Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi 1988-ci ilin yanvarında aparıcı alim Çan Hsien-yini ölkədən çıxardıqdan sonra Tayvan Reyqan administrasiyasının tələblərinə uyğun olaraq ağır suyunu təhvil verib, təkrar emal işlərini dayandırıb və həssas obyektləri bağlayıb. 1980-1992-ci illər arasında Tayvana təxminən 850 milyon dollarlıq birbaşa silah transferi qeydə alındıqdan sonra İsrail Tayvanla əməkdaşlığı dayandırıb və gəlirli müqavilələr dalınca Pekinə yönəlib. Təəssüf ki, bu addımlar nə Çinin geosiyasi ehtiyatlılığını təmin edə bilib, nə də Pekinin Tehranla tərəfdaşlığına son qoyub; Pekin sadəcə ikili təyinatlı infrastrukturlarını genişləndirib, Tehran isə raket və dron proqramlarını inkişaf etdirib.

Bu gün Çinin İrana dəstəyi strateji hesablamaları tərsinə çevirir. İran gömrük sənədləri 2026-cı ilin birinci yarısında Çin qurumlarından İran müdafiə nazirliyinə ikili təyinatlı dron və raket komponentlərinin — GPS qurğuları, elektrik mühərrikləri, təyyarə mühərriki hissələri — təxminən 1.300 hava daşınmasını sənədləşdirir. Yüklər 2026-cı il iyunun 17-də müvəqqəti atəşkəs memorandumu çərçivəsində çatdırılıb və sonrakı günlərdə də davam edib; dəyəri 6 milyon dollardan çox olan daha ondan artıq əlavə partiya göndərilib. Eyni vaxtda Çin İranın sanksiya altındakı neftinin əsas hissəsini kölgə donanması vasitəsilə qəbul edir. Kpler-in 2025-ci ilə aid son məlumatları göstərir ki, gündəlik təxminən 1,7 milyon barel İran xam nefti Çin alıcılarına çatır, bu gəmilərin onlarla hissəsinin sahibi və ya ekipajını təmin edənlər isə Honq-Konq və materik Çinlə əlaqəli şirkətlərdir. Bu iqtisadi axınlar milyardlarla dollar həcmində sərbəst dönərli valyuta yaradır və bu da İsrailə və onun regional tərəfdaşlarına qarşı yönəlmiş İran hərbi istehsalını ayaqda saxlayır.

Tayvanda latent nüvə imkanının mövcudluğu Tayvan boğazından keçməklə Xalq Azadlıq Ordusunun istənilən amfibiya əməliyyatının gözlənilən xərcini artırardı. Müdafiənin bahalaşması Pekinin digər uzunmüddətli təhlükəsizlik problemlərindən maliyyə və siyasi resursları yayındırar, Çinin Tehrana ikili təyinatlı transferləri davam etdirmək imkanını azaldardı. Müttəfiqləri onu Süveyşdə tərk etdikdən sonra İsrailin 1956-cı ildən sonrakı nüvə qərarı da buna analoji strateji seçimdir. Varlığına yönəlmiş təhlükəsizlik təhdidləri ilə üzləşən kiçik dövlətlər çəkindirməni kənara həvalə edə bilməz. Vaşinqton qısamüddətli sabitliyi daha geniş güc balansından üstün tutarsa, Taybey də oxşar risklə üzləşir.

Bu artan təhdidlərə qarşı Yerusəlim və Taybey dərhal üç konkret strateji tədbir görməlidir. Birincisi, yəhudi dövləti və Tayvan “Möhürlənmiş Gizli Potensial Protokolu”nu (Sealed Latency Protocol) tətbiq etməlidir. Bu sxemə əsasən İsrail Tayvanın tədqiqat obyektlərində təhlükəsiz yeraltı yerləşdirmə üçün modul, zavodda möhürlənmiş yanacaq dövrü yığımlarını satardı. İsrail həmçinin faktiki silah ehtiyatı toplamadan 120 gündən az təsdiqlənə bilən “breakout” təqvimini saxlamağa imkan verən şifrələnmiş uzaqdan diaqnostika proqram təminatı da təqdim etməlidir — bunun müqabilində İsrailin qabaqcıl materiallar şirkətlərində tam pay və Taybeyi dəstəkləyən paytaxtlarda Yerusəlimin diplomatik-strateji gündəliyinin təkmilləşdirilməsi əldə olunardı.

İkincisi, İsrail və Tayvan “İkili Təyinatlı Forensika Mübadiləsi”ni (Dual-Use Forensics Exchange) yaratmalıdır. Tayvanlı mühəndislər İsrailin mülki nüvə forensikası və materialların xarakteristikası laboratoriyalarında təlim keçər, Yerusəlim isə Taybeyin Asiya limanları üzərindən Pekinin ikili təyinatlı yüklərini izləməsindən real vaxt rejimində məlumat axınları alardı. Hər iki tərəf hazırda İrana yönələn eyni təchizat zəncirlərini izləmək üçün qapalı kəşfiyyat dövrəsi qurardı.

Üçüncüsü, Yerusəlim və Taybey “Periferiya Paktı”nı (Periphery Pact) yaratmalıdır; bu çərçivədə Tayvan İsrailin rəhbərlik etdiyi konsorsiumun süni intellektlə sürətləndirilmiş nüvə silahı simulyasiyası və dizayn paketləri, eləcə də yerli Tayvan istehsalı üçün yeni yüksək partlayıcı linza texnologiyalarını hazırlamasını maliyyələşdirər, eyni zamanda yarımkeçirici və gəmiqayırma sənayelərini həm Çinin amfibiya hücum potensialına, həm də İranın dron müharibəsinə qarşı dura bilən birgə gəmiəleyhinə və HHM sistemlərinə yönəldərdi.

Nəticə etibarilə, bu strateji addımlar Bergmannın 1965-ci il səfəri zamanı ilk dəfə konturları çəkilən balansı — onilliklər boyu bürokratik riskdən yayınma və yanlış siyasətin yarımçıq qoyduğu baxışı — bərpa edəcək. Yerusəlim və Taybey artıq diplomatik tərəddüdün onların sağqalmasını diktə etməsinə imkan verə bilməz.