Fars körfəzində silahlanma yarışı və dəyişən təhlükəsizlik sövdələşməsi

Onilliklərdir Körfəzin ərəb dövlətləri Qərbdəki müttəfiqlərindən ən mürəkkəb hərbi və müdafiə sistemlərini alır və bununla da regionu dünyanın ən gəlirli müdafiə bazarlarından birinə çeviriblər. Ancaq bu alışlar onları son hücumlardan qoruya bilməyib və fundamental dilemma yaradıb: Qərb silah podratçıları və təchizatçılarının cəlbedici alış kimi bazara çıxardıqları yüksək səviyyəli silah və texnologiyaları almağa davam etməlidirlərmi? Bu silahlar mövcud müharibədə onları necə qoruyub və gələcək münaqişələrdə hansı tip müdafiəyə ehtiyac duyacaqlar? Nəhayət, hərbi-təhlükəsizlik xərclərini daxili iqtisadi və sosial prioritetlərin fiskal tələbləri ilə necə tarazlaya bilərlər?

İraqın 1990-cı ildə Küveyti işğalı regional təhlükəsizlik arxitekturasındakı zəiflikləri üzə çıxardı: canlı qüvvə çatışmazlığı, strateji dərinliyin yoxluğu, komandanlıq strukturlarının yetərsizliyi, kəşfiyyata çıxışın məhdudluğu və erkən xəbərdarlıq imkanlarının olmaması. Küveytin müdafiəsi bir neçə saat ərzində çökdüyü halda, daha geniş Körfəz ərəb məkanında da kollektiv cavab üçün inteqrasiya olunmuş hərbi mexanizmlər yox idi. Küveytin ABŞ rəhbərliyi altında azad edilməsi hava qüvvələrinin, “stealth”in və mükəmməl rabitənin üstünlüklərini nümayiş etdirdi.

2003-cü ildə ABŞ ordusunun Bağdadı heyrətamiz sürətlə ələ keçirməsi Körfəzin ərəb dövlətlərini inandırdı ki, texnoloji üstünlük, dəqiq idarə olunan sursatlar və kəşfiyyat sayəsində hərbi transformasiya demoqrafik və geostrateji zəiflikləri kompensasiya edə bilər. Nəticədə ABŞ, Birləşmiş Krallıq və Fransa ilə çoxmilyardlıq ikitərəfli müdafiə sazişləri imzalandı. Bununla belə, sonrakı onilliklər göstərdi ki, yüksək texnologiyalı və bahalı silahların da asimmetrik cavabların istismar edə və ya yan keçə biləcəyi zəif tərəfləri var, üstəlik bu, təhlükəsizlik zəmanətçilərinin yükünü də artırır.

ABŞ üçün silah transferləri sadəcə kommersiya əməliyyatları deyildi; onlar milli təhlükəsizliyin, strateji maraqların, xarici siyasətin və iqtisadi təhlükəsizliyin davamı idi. ABŞ-la Körfəzdəki müttəfiqləri arasında institusional əlaqələr dərinləşdirilib müdafiə gücləndirilərkən, müdafiə podratçıları Körfəzin ərəb müştərilərini həm də onilliklər boyunca davam edən təlim, sursat, texniki xidmət, qarşılıqlı uyğunluq və modernləşdirmə proseslərinə “kilidləyirdilər”.

Stockholm International Peace Research Institute-in məlumatları göstərir ki, 2021–25-ci illərdə əsas silah növlərinin qlobal idxalının təxminən 20 faizi Körfəzin altı ərəb dövlətinin payına düşüb. Təkcə Səudiyyə Ərəbistanının payı 6,8 faiz, Qətərin 6,4 faiz, Küveytin isə 2,8 faiz olub. Səudiyyə Ərəbistanı ordusuna $83.2 billion xərcləyib, bu da 2025-ci ildə ümumi daxili məhsulunun 6 faizinə bərabərdir və onu dünyanın səkkizinci ən böyük hərbi xərcləyən ölkəsinə çevirir. Küveyt 2025-ci ildə ordusuna təxminən $8.1 billion xərcləyib ki, bu da ümumi daxili məhsulunun 4,7 faizinə bərabərdir. Bu dövlətlər təhdidlərlə üzləşir və müdafiə xərclərini arxa plana ata bilməz. Eyni zamanda, onların milli vizyon gündəmlərini davam etdirmək üçün fiskal təzyiqləri də var. Hər iki xərc istiqamətini tarazlamaq, xüsusilə dövlətin və rejimin təhlükəsizliyi baxımından, həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Körfəzin ərəb dövlətlərinin ənənəvi müdafiə modeli hələ də Qərbdən asılıdır. 2021–25-ci illərdə Səudiyyə Ərəbistanının əsas silah idxalının 77 faizi, Küveytin 62 faizi, Qətərin 48 faizi, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin isə 42 faizi ABŞ-dan olub. Ancaq Körfəzin ərəb dövlətləri indi daha geniş müdafiə əməkdaşlığı axtarır və bu, müdafiə ilə inkişaf arasında güzəştlərin nəticələrini daha da kəskinləşdirə bilər. Bu kontekstdə Ukrayna müharibəsi göz açdı. Ucuz dronlar, elektron müharibə, sürətli innovasiya və texnikanı böyük miqyasda əvəzləmək qabiliyyəti hesabına aparılan asimmetrik müharibə ən mükəmməl silahları belə həssas edə bilər. Bu da Körfəzin ərəb dövlətləri üçün müdafiə təchizatçılarını şaxələndirməyi daha real seçimə çevirir.

Çin strateji alternativdir: iqtisadi əlaqələri genişləndirir, seçilmiş hərbi imkanlar tədarük edir və infrastruktur dəstəyi verir, amma hələlik Körfəz Əməkdaşlıq Şurası dövlətləri üçün təhlükəsizlik zəmanətçisi rolunu üzərinə götürməyə can atmır. Türkiyənin böyüyən müdafiə sənayesi və pilotsuz sistemlər sahəsindəki potensialı texnologiyalara və satınalma modellərinə çıxış yaradır. Pakistan hərbi təlim, şəxsi heyət və strateji əməkdaşlıq təklif edir. Hindistan raketlər, hava hücumundan müdafiə, reaktiv sistemlər, radarlar, elektron müharibə və dəniz sistemləri təklif edir. Ukrayna isə sürətli innovasiya hesabına, xüsusən dronlara qarşı mübarizə, elektron müharibə və miqyaslana bilən müdafiə texnologiyaları sahəsində döyüş meydanı təcrübəsini təmsil edir.

Körfəzin ərəb dövlətlərinə elə bir təhlükəsizlik arxitekturası lazımdır ki, müxtəlif texnologiyalar onun daxilində bir yerdə işləyə bilsin: erkən xəbərdarlıq sistemləri, kəşfiyyat, komandanlıq və idarəetmə sistemləri, qarşılıqlı uyğunluq və təchizatın dayanıqlı şəkildə bərpasına çıxış. Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının növbəti təhlükəsizlik inqilabı ən mürəkkəb silahların seçilib alınmasından daha çox ehtiyacların və əlçatan maliyyə imkanlarının qiymətləndirilməsindən asılı olacaq.

ABŞ üçün Fars körfəzində strateji təsirini saxlamaq, müdafiə-sənaye bazasını qorumaq və Çinin, Türkiyənin, yaxud hər hansı digər xarici gücün regionda dominant təhlükəsizlik rolunu ələ almasının qarşısını almaq əsas məqsədlərdir. Lakin İranla mövcud müharibə daimi qüvvə yerləşdirmələrinə, hərbi bazalara və ABŞ texnologiyasından həddən artıq asılılığa bel bağlamağın məhdudiyyətlərini üzə çıxarıb. Daha dayanıqlı strategiya Körfəzin ərəb dövlətlərinə şaxələndirilmiş təhlükəsizlik tərəfdaşlıqları və daxili müdafiə imkanları vasitəsilə müdafiə potensialı formalaşdırmaqda dəstək vermək, eyni zamanda onların regionda ABŞ maraqları ilə strateji uyğunluqda qalmasını təmin etmək olardı.

Vaşinqton üçün strateji imperativ elə bir Fars körfəzi qurmaq olmalıdır ki, təhlükəsizlik üçün Amerika tərəfdaşlığına ehtiyac duysun, amma yaşaması üçün Amerika himayəsinə ehtiyac qalmasın, hətta Körfəzin ərəb dövlətləri daha da inadkar qonşularla üz-üzə qaldığı halda belə.