İraq Kürdüstanında vahid peşmərgə illüziyası

2026-cı il sentyabrın 10-da İraq Kürdüstanı regionunun Peşmərgə İşləri Nazirliyi regionun iki hakim siyasi partiyasına – Kürdüstan Demokratik Partiyası və Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqına – bağlı silahlı qüvvələrin birləşdirilməsi prosesinin tamamlandığını elan etdi. Adətən bu, bayram səbəbi olardı. Axı bu, hakimiyyət rəsmilərinin Kürdüstanın silahlı qüvvələrini ilk dəfə rəsmi şəkildə vahid müdafiə komandanlığı altında birləşdirməsi deməkdir. Amma yerdəki reallıq bu zahiri “birləşmə”dən xeyli fərqli mənzərə göstərir.

Peşmərgə adı ilə tanınan kürd qüvvələri 1991-ci ildə Kürdüstan Regionu muxtariyyət qazandıqdan sonra, növbəti il ilk regional hökumət formalaşdırılarkən Peşmərgə İşləri Nazirliyi yaradılsa da, parçalanmış vəziyyətdə qalıb və regionun iki hakim partiyasının nəzarətində olub. Həmin ilk illərdə iki tərəf öz peşmərgə qüvvələrini minlərlə insanın həyatına son qoyan vətəndaş müharibəsində bir-birinə qarşı istifadə etdi. İraqın 2005-ci il Konstitusiyası Səddam Hüseyn rejiminin devrilməsindən sonra Kürdüstan Regionunun statusunu rəsmən tanısa da, bu, kürd silahlı qüvvələrinin birləşdirilməsi baxımından demək olar ki, heç nəyi dəyişmədi.

Bir neçə ildir ABŞ hər iki kürd qüvvəsini Peşmərgə İşləri Nazirliyinin komandanlığı altına gətirməyə çalışır. “İslam Dövləti” (İŞİD) ilə müharibə zamanı kürd qüvvələri terror qruplaşmasının məğlub edilməsi üçün ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi səylərə dəstək verdi. Lakin illik milyonlarla dollarlıq yardıma baxmayaraq, ABŞ hökuməti iki kürd partiyasını silahlı qüvvələrini tam şəkildə birləşdirməyə razı sala bilmədi.

Söhbət Kürdüstan Demokratik Partiyasına bağlı olan “80-ci qüvvələr”dən və Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqına bağlı “70-ci qüvvələr”dən gedir. Son “birləşmə” elanı isə, görünür, sadəcə köhnə adların yeniləri ilə əvəzlənməsidir. “80-ci qüvvələr” indi “Birinci Zona”, “70-ci qüvvələr” isə “İkinci Zona” adlandırılıb. Bu iki zona daxilində Peşmərgə İşləri Nazirliyinin komandanlığı altında fəaliyyət göstərəcək 11 diviziya olacaq. Kürd hakimiyyəti bu yenidənqurmanı islahat kimi təqdim edə bilər, amma reallıq fərqlidir: hər iki siyasi partiya yeni yaradılmış zonalara və onların tərkibindəki diviziyalara nəzarəti saxlayır. Kürdüstan Demokratik Partiyası altı diviziyaya – tək nömrəli olanlara – nəzarət edir, Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı isə qalan beşinə.

Bu kontekstdə elanın vaxtı əhəmiyyətlidir: o, ABŞ qoşunlarının İraqdan çıxarılması üçün müəyyən edilmiş 30 sentyabr son tarixindən cəmi bir neçə həftə əvvələ təsadüf edir. Məlumatlara görə, ABŞ ordusu həmin tarixdən sonra peşmərgəyə artıq yardım göstərməyəcək. Bu fonda “birləşmə” elanı Vaşinqtona son bir neçə ildə görülən işlərin əbəs olmadığını və 30 sentyabr son tarixindən sonra da peşmərgəyə ABŞ dəstəyinin davam etdirilməsinin əsaslı olduğunu göstərən siqnal kimi görünür.

İraq Kürdüstanında mövcud siyasi dalan peşmərgənin “birləşdirilməsi”nin səmimiliyini daha da sual altına alır. İki hakim partiya 2024-cü ilin oktyabrında keçirilən parlament seçkilərindən sonra yeni hökumət formalaşdıra bilməyib ki, bu da regionun siyasi institutlarını böyük ölçüdə iflic vəziyyətinə salıb. Əgər iki partiya hökumətin formalaşdırılması ilə bağlı razılığa gələ bilmirsə, hərbi sahədə real birliyə necə nail olmalarını təsəvvür etmək çətindir.

İraq Kürdüstanı onilliklərdir malik olduğu muxtariyyəti tədricən itirir. Bağdad, Ankara və Tehran regionun muxtar statusunu sarsıtmaq üçün getdikcə daha çox birgə hərəkət edir. Lakin kürd özünüidarəsi qarşısında dayanan ekzistensial təhdidlərə həqiqətən birləşib qarşı durmaq əvəzinə, Kürdüstan Demokratik Partiyası və Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqı siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizəni davam etdirir. Heç bir partiyanın peşmərgə qüvvələri üzərindəki nəzarətdən əl çəkməsi real görünmür, çünki bu nəzarət regionda siyasi hakimiyyət üzərində mühüm təsir rıçaqları yaradır. Onilliklərdir reallıq budur və İraq Kürdüstanı muxtariyyətini qoruduğu müddətdə bu, belə də qalacaq.

İraq Kürdüstanında baş verən daha geniş proseslər göstərir ki, iki partiya regionun muxtariyyətini qorumaqdansa, daha çox öz təsir dairələrini saxlamağa fokuslanıb. Buna görə də son peşmərgə elanına Vaşinqtona maliyyə dəstəyinin davamı üçün ünvanlanmış növbəti müraciətdən başqa cür baxmaq çətindir.