Vaşinqtonun İraq mərcində uğursuzluq

Tramp administrasiyası baş nazir Əli əl-Zeydini açıq gözləntilərlə dəstəkləmişdi: İranla əlaqəli silahlı dəstələri tərksilah etmək, güc tətbiqində dövlət inhisarını bərpa etmək, Amerika biznesi üçün əlverişli şərait yaratmaq və Tehranın İraqın suverenliyini istismar etməsinin qarşısını almaq. Dörd ay sonra isə əksi baş verir. Vaşinqtonun əl-Zeydiyə hesabı puç olub, çünki onun hökuməti İranla əlaqəli silahlı ünsürlərin dövlət mexanizmi daxilində hakimiyyəti möhkəmləndirməsinə şərait yaradır, eyni zamanda Amerikanın maliyyə və siyasi güzəştlərindən faydalanmağa davam edir. Bu hökumətlə barışmaqla Vaşinqton İranın regional şəbəkələrini dağıtmaq üzrə öz strategiyasını sarsıtmaq riski ilə üz-üzə qalır.

Ağ Evə səfəri zamanı əl-Zeydi 2026-cı il sentyabrın 30-dək silahlı qrupları tərksilah edib buraxacağını vəd etmişdi. Son tarix mahiyyətli addım olmadan keçdi. Onun hökuməti həmçinin İraq milislərinin qonşu ölkələrə və Kürdüstan Regionuna qarşı təşkil etdiyi hücumların qarşısını ala bilməyib. Bacarıqsızlıqdan, yoxsa istəməməkdən, o, həm də İranın xarici proksilərinin və İraq ərazisini plasdarm kimi istifadə edən Əsəd tərəfdarlarının iştirakı ilə həyata keçirilən sərhədyanı terror fəaliyyətini dayandıra bilməyib.

Əl-Zeydinin Bağdadın suveren hakimiyyətini təmin edə bilməməsi heç yerdə Xalq Səfərbərlik Qüvvələrinin milislərinin İraq suverenliyini açıq-aşkar ələ saldığı, Amerika bayrağını təhqir edib İran bayrağını qaldırdığı məqamdakı qədər qabarıq görünmür. ABŞ hərbi qüvvələrinin çıxarılmasına baxmayaraq, amerikalılara qarşı təhdidlər davam edib. İraq təhlükəsizlik qüvvələri amerikalı vloqerləri qorumaq üçün onları Kürdüstan Regionuna müşayiət edib. Sonradan İraq təhlükəsizlik qurumları “Wall Street Journal”ın müxbiri Jared Malsinə həyatını qorumaq üçün İraqı tərk etməyi xahiş edib. İraq, Avropa və Amerika hakimiyyət orqanları da xəbərdarlıqlar yayıb. Amerikalıları qoruya bilməyən baş nazir Amerika investisiyaları üçün təhlükəsiz mühit vədini inandırıcı şəkildə verə bilməz.

Bu təhlükəsizlik uğursuzluqları fraksiyaların təsirini qoruyub saxlayan siyasi düzənləmələri əks etdirir. Əl-Zeydi keçmiş baş nazir Məhəmməd əs-Sudaninin təyin etdiyi milislərlə bağlı kadrları və müşavirləri, o cümlədən Hüseyn Əllavini və Baş Nazir Aparatının direktoru İhsan əl-Əvadini vəzifədə saxlayıb; onların rolu baş naziri media üzərindən təbliğ etməkdir. O, həmçinin müxtəlif siyasi blokların seçkidə uduzmuş namizədlərini müşavir postlarına və hökumət rəhbərliyi vəzifələrinə gətirib, məsələn, müşavir Ala Talabani və İraq Atom Enerjisi Komissiyasının müvəqqəti rəhbəri Sənaa əz-Zəcravini, bununla da partiyalara İraqın siyasi və məzhəbi kvotalar sistemi vasitəsilə kompensasiya verib.

Korrupsiyaya qarşı icraat hesabatlılıqdan çox, “təmizləmə” mexanizmi kimi qalır. Bu arada hökumət Tehranın sanksiyalardan yayınmaq və əməliyyatlarını maliyyələşdirmək üçün İraqın iqtisadiyyatını və maliyyə sistemini istismar etməsinə dözümlü yanaşır. Himayədarlıq, seçmə tətbiq və maliyyə sahəsində yumşaqlıq siyasi müttəfiqləri qoruyur, fraksiyaların nəzarətini saxlayır və Tehrana təsirini davam etdirmək üçün kanallar buraxır.

İraqın rekord büdcəsinin elanının vaxtı, nazirlik bölgüsünün yekunlaşdırılması və sanksiya tətbiq edilmiş “Əsaib Əhl əl-Həqq” üzvü Leys əl-Xəzalinin baş nazir müavini təyin edilməsi arxada duran siyasi sövdələşməni üzə çıxarır. İraq parlamentinin spikeri Vaşinqtonun razılığını aldıqlarını iddia edib. Yeni yaradılan Süni İntellekt və Turizm nazirlikləri silahlı fraksiyalar üçün dövlət resurslarına çıxış əldə etmək və gücdən əl çəkmədən milis adlandırılmaqdan qurtulmaq üçün institusional “qab” funksiyasını daşıyacaq. Əs-Sudaninin hakimiyyəti dövründə imzalanmış İraq-İran süni intellekt üzrə əməkdaşlıq sazişi bu nazirliklərin İran yardımı üçün kanal kimi işləyəcəyini təmin edir. Amerika şirkətləri İraqın süni intellekt müqavilələrinə yalnız sanksiyalardan yan keçməklə və artıq terror təşkilatı statusu verilmiş qurumlarla tərəfdaşlıq etməklə çıxış əldə edə bilər.

Şiə Koordinasiya Çərçivəsinin “Dövlət Rəhbərliyi Şurası”nı elan etməsi institusional tabeçiliyi tamamlayır. Əl-Zeydi Vaşinqtonun ona biçdiyi roldan, yəni İran tərəfdarı fraksiyalara qarşı durmaq və Amerika-İraq imkanları yaratmaq xəttindən, “Kətaib Hizbullah”ın açıq şəkildə “kassir” adlandırdığı funksiyaya keçir. Onun faydası indi İranın dəstəklədiyi fraksiyaların yaşamasına və ABŞ təzyiqindən yan keçməsinə imkan verən Amerika güzəştlərini təmin etməkdir. İrandan Nəcəfə uçuşlara verilən icazələr və daha əvvəl dollar axınına verilən icazələr Vaşinqtonun bu uyğunlaşmasının necə İran strategiyasının alətinə çevrildiyini göstərir.

Vaşinqtonda güzəştə getməyi müdafiə edən və bu uğursuzluğu görməzdən gəlməyi davam etdirən səslər ABŞ-ın İranla əlaqəli silahlı qruplara və siyasi partiyalara qarşı daha geniş kampaniyasını zəiflədər. Bu fraksiyalar və tərəfdaşlar Amerikanın hədəflərini sarsıdır. Vaşinqton bir tərəfdən milislərin ləğvini tələb edib, digər tərəfdən onları ayaqda saxlayan maliyyə kanallarına və institusional düzənləmələrə şərait yarada bilməz. Bu yanaşma Vaşinqtonun məhz təzyiq göstərməli olduğu məqamda Amerikanın təsir rıçaqlarını əldən verməsi ilə nəticələnir.

Vaşinqton yeni bölüşdürülmüş nazirliklərə və baş nazir müavini postlarına terror qurumları və operativlər kimi yanaşmalı və onlarla hər hansı təmasdan imtina etməlidir. İraq seçim qarşısında qalmalıdır: ya İranla ittifaqı davam etdirib maliyyə təcridinin nəticələrini qəbul etsin, ya da milislərdən əl çəksin.