Səudiyyə Ərəbistanının indi etməli olduğu seçimlər

Husilərin Moxa və yaxınlıqdakı Perim adasını ələ keçirmək üçün ildırımsürətli hücumundan sonra Yəməndə vəziyyət durulub. Husilər mövqelərində qalıblar. Daha sonra Səudiyyə Ərəbistanının Moxa hava limanını bombardman etməsi uzunmüddətli baxımdan məhdud effekt verdi. Prezident Donald Trampın səudiyyəlilərə F-35 Joint Strike Fighter qırıcılarını satmaq təklifi simvolik baxımdan həmrəylik mesajı sayıla bilər, amma çatdırılma və təlim mərhələləri nəzərə alınsa, bu, əməliyyat mühitinə yalnız gələn onillikdə təsir göstərəcək.

Məsuliyyət vəliəhd şahzadə Mohammed bin Salman-ın üzərinə düşür. Çox vaxt müsbət, bəzən isə mənfi mənada o, qərarvermə üzərində nəzarəti öz əlində cəmləşdirib. “Səudiyyə Vizyonu 2030” və sosial dəyişikliklərə görə təqdirə layiq görüldüyü kimi, Krallığın diplomatik, xarici siyasət və hərbi seçimlərinə görə də məsuliyyət daşıyır. Bəli, maliyyə və risk məsləhətçiliyi sahəsində çalışan, təhlillərini diplomatik nəzakətdən və ya Ər-Riyadda qərar verənlərə yarınmaq istəyindən çox faktlara söykəyənlər indi bin Salmansız Səudiyyə Ərəbistanını bir ay əvvəl ağla gətirmədikləri şəkildə nəzərdən keçirirlər. Səudiyyə iqtisadiyyatı ya Hörmüz boğazının, ya da Bab-əl-Məndəbin bağlanmasına dözə bilər, amma hər ikisinə birdən yox, xüsusən də Krallığın iqtisadi transformasiyası onsuz da kəsirli xərcləmələrə söykəndiyi bir vaxtda.

Bəs bin Salman husi problemini həll etmək və Səudiyyə Ərəbistanının uzunmüddətli artımını daha etibarlı təmin etmək üçün nəyi fərqli edə bilərdi?

Birincisi, o, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə apardığı özünüifşaedici rəqabətə son qoymalıdır. Sağlam rəqabət də var, disfunksional rəqabət də və Ər-Riyadla Əbu-Dabi arasındakı indiki dinamika ikincisidir. Əbu-Dabi də müəyyən qədər günahkardır, amma əmirliklilər bin Salmanın xaricdə “Müsəlman Qardaşlar”a dözümlü yanaşmasına görə narazı qalmaqda və buna müqavimət göstərməkdə haqlıdırlar. Sudan vətəndaş müharibəsində mələk yoxdur və hətta Sürətli Dəstək Qüvvələrinin müttəfiqləri də etiraf edir ki, təşkilatın lideri, “Hemedti” kimi tanınan Mohamed Hamdan Dagalo problemdir. Bununla belə, General Abdel Fattah al-Burhan-ın həm husilərə, həm də “Müsəlman Qardaşlar”a dözümlü münasibəti Qırmızı dəniz üçün və Səudiyyə Ərəbistanının öz təhlükəsizliyi üçün uzunmüddətli təhlükəsizlik nəticələri yaradır. Sudan vətəndaş müharibəsi Ər-Riyad–Əbu-Dabi əlaqələrinin başqa istiqamətlərdə də disfunksional olmasının təzahürüdür, çünki bir onillik əvvəl Yəməndə müvafiq olaraq Səudiyyə və Əmirlik kontingentləri ilə çiyin-çiyinə döyüşən Sudan zabitləri indi Sudanda bir-birinə qarşı dayanıb.

Liviya və Somalidə də bin Salmanın siyasəti əks-zərbə riski yaradır. Bin Salman Liviyanı əhəmiyyət kəsb etməyəcək qədər uzaq saya bilər, amma onun Abdul Hamid Dbeibah-a dəstəyi dağıdıcıdır. Əgər bin Salman bir tərəf seçəcəksə, seçdiyi tərəfin liderinin səriştəli olmasını təmin etməlidir. Dbeibah təkcə ümidsiz dərəcədə korrupsioner deyil, həm də nəzarət edə bilmədiyi islamçı silahlı dəstələrə sığınacaq verir, onların çoxu Məkkə və Mədinəyə son mükafat kimi baxır. Doğrudan da bin Salman İsrailin Qüds üzərində suverenliyinə və nəzarətinə qarşı ortaq antipatiya zəminində Türkiyə Prezidenti Recep Tayyip Erdoğan-la anlaşsa da, özünü aldatmamalıdır, Erdoğan həm də Məkkə və Mədinəyə nəzarət istəyir. Səudiyyə liderləri legitimliyini iki Müqəddəs Məscidin himayədarları statusundan alır, amma bin Salmanın güzəştə getdiyi liderlər iki şəhərin müqəddəs məkanlarının İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində beynəlmiləlləşdirilməsini istəyirlər.

Səudiyyə Ərəbistanı Somalidə də zəif oyun oynayır. Ər-Riyad əsasən ona görə Moqadişonun tərəfini tutur ki, Harqeysanın Əbu-Dabi ilə, daha yaxın dövrdə isə Qüdslə əlaqələrindən narazıdır. Bu, Səudiyyə Ərəbistanı üçün ikiqat məğlubiyyətçilikdir. Birincisi, bin Salmanın Əmirlik Prezidenti Sheikh Mohamed bin Zayed-ə nifrəti Səudiyyə Ərəbistanını Qətər və Türkiyə ilə eyni cərgəyə gətirir, hər ikisi elə bir Somali təsəvvür edir ki, onun xarici siyasəti və militanta dözümlülüyü Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyi ilə ziddiyyət təşkil edəcək. İkincisi, bin Salmanın Somaliland-a düşmən münasibəti onun zəifliyinin göstəricisidir, çünki bu, onun Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə rəqabətdə üstün gələ biləcəyinə inanmadığını göstərir. Əgər Türkiyə Moqadişoda səfirlik, Harqeysada isə ayrıca konsulluq saxlaya bilirsə, Səudiyyə Ərəbistanının da eyni addımı ata bilməməsi üçün heç bir səbəb yoxdur. Bir çox Somaliland sakini Əbu-Dabinin süründürməçiliyindən narazı qalır, daha uzaqgörən Səudiyyə rəhbərliyi müsbət rəqabət aparar və Somaliland-ı daha sıx tərəfdaşlığa cəlb etməyə çalışardı. Reallıqda Ər-Riyad Somaliland-ın yoxa çıxmasını arzulaya bilər, amma 35 ildir müstəqil fəaliyyət göstərən region tanınmasından asılı olmayaraq yoxa çıxmayacaq.

Səudiyyə uğursuzluğunun əsas mənbəyi isə Yəməndir. Moxa şokundan sonra bin Salman onu Yəmən reallığından qoruyan bəli deyənlərdən və yaltaqlardan qurtulmalıdır. Ölkədə Əmirlik təsirini sıfır məbləğli oyunun tərkib hissəsi kimi görmək əvəzinə, bin Salman əmirliklilərin həm hərbi, həm də siyasi baxımdan niyə daha yaxşı nəticə göstərdiyini anlamalı və generallarından soruşmalıdır. Bunun iki səbəbi var: birincisi “sıfır qüsur” siyasətinin mənfi tərəfləridir. Əgər Səudiyyə zabitləri günahlandırılmaqdan qorxub nəyin səhv getdiyini bildirməyə çəkinirlərsə, problemlər həll olunmaq əvəzinə daha da yığılır. Bin Salman ordusunun mədəniyyətini dəyişməli, problemlərin gizlədilməsini yox, aşkarlanmasını mükafatlandırmalıdır. İkincisi, bin Salman anlamalıdır ki, tayfalarla iş Əbu-Dabinin uğurunun açarıdır. Ən azı Cənubi Yəməndə Ər-Riyad tayfalarla təması təxminən Vaşinqtonun İraqda tayfa münasibətlərini korladığı kimi pozur. Ər-Riyadın diktəsi əks-effekt verir. İronik şəkildə, Səudiyyə Ərəbistanının öz tayfa idarəçiliyi nəzərə alınsa, Ər-Riyad xatırlamalıdır ki, çay içə-içə, qəhvə və ya qat üzərində yavaş-yavaş qurulan münasibətləri, davamlı məsləhətləşmələri və könülalma prosesini əvəz edən heç nə yoxdur.

Liviya və Sudanda olduğu kimi, bin Salman “Müsəlman Qardaşlar” məsələsində də ardıcıl olmalıdır. Əgər onu Səudiyyə Ərəbistanının daxilində terror qruplaşması sayırsa, xaricdə də belə saymalıdır. Cihadçıları sinik şəkildə razı salmaq üçün onlara Səudiyyə Ərəbistanının sərhədlərindən kənarda gündəmlərini həyata keçirmək imkanı vermək təkcə bir vaxtlar eyni sövdələşməyə gedən Suriya Prezidenti Bashar al-Assad və Liviya lideri Muammar Qadhafi kimilərin tarixini görməzdən gəlmək deyil, həm də onu terrorun sponsoru edir.

Islah, Yəmənin “Müsəlman Qardaşlar”a bağlı təşkilatı, Səudiyyə Ərəbistanı üçün heç vaxt etibarlı tərəfdaş ola bilməz. “Müsəlman Qardaşlar” liderləri Səudiyyə səxavətini qəbul edəcəklər, amma Krallığa qarşı dönməkdən və ya onun düşmənləri ilə ayrıca sövdələşmələr bağlamaqdan çəkinməyəcəklər. Islah üzvü Amjad Khalid-in işi belə bir aldadıcılığı simvolizə edir, çünki o, həm husilərə, həm də Al Qaeda in the Arabian Peninsula-ə kömək edib.

Bin Salman, həmçinin, guya separatçılığa qarşı ümumi müxalifətinə, xüsusən Somaliland və Cənubi Yəmənlə bağlı, yenidən baxmalıdır. Birincisi, hər iki ölkənin müstəqillik və özünüidarə baxımından daha uzun tarixə malik olduğu nəzərə alınsa, bu termin yanlış ola bilər. Misir və Suriyanın Birləşmiş Ərəb Respublikası tərkibində birləşməsi iflasa uğrayanda onların yenidən meydana çıxması separatizm sayılmadı. Səudiyyə Ərəbistanı Qətərin Bəhreyndən ayrılmasını da separatizm saymır, halbuki Somaliland və Cənubi Yəmənlə müqayisədə bu, daha ekstremal nümunədir. Somaliland-da olduğu kimi, muxtar və ya müstəqil Cənubi Yəmən mütləq antisəudiyyə olmalı deyil, onun Ər-Riyadda əleyhinə meyli sadəcə özü-özünü doğruldan proqnozdur. Səudiyyə Ərəbistanının indiki seçimi ekspansionist husi əmirliyi ilə, yaxud husilərin qarşısını almaq, onları geri sıxışdırmaq və bəlkə də tamamilə aradan qaldırmaq üçün Ər-Riyada kömək edəcək Cənubi Yəmən və Somaliland-la ittifaq arasında qalır.

Nəhayət, əgər Crown Prince Mohammed bin Salman böhrandan sağ çıxmaq istəyirsə, Vaşinqton, DC-də diplomatik strategiyasının bərbad olduğunu anlamalıdır. Prince Bandar bin Sultan Al Saud-un Vaşinqtonun qalan hissəsini nəzərə almadan Ronald Reagan-dan George W. Bush-a qədər prezidentlərlə əlaqələri “speed dial”la idarə edə bildiyi dövrlər bitib. Onun qızı Reema bint Bandar Al Saud Vaşinqtonu tanısa da, əvvəlki kimi əlaqələrə malik deyil və eyni cür də işləyə bilməz, amma buna baxmayaraq o və Səudiyyə diplomatları satın ala bilmədikləri şəxslərlə təmaslar arasında illərlə fasilə buraxa bilirlər.

Bunun əvəzinə bin Salman və Princess Reema tənqidçiləri inandırmaqdan çox, onları cəzalandırmaq üçün məsləhətçilərə və onlayn trollara pul ödəmək kimi köhnə strategiyaya üstünlük verirlər. Siyasətlər dəyişir və yerdəyişir, Qətər indi rəqibdən çox tərəfdaşdır, amma bir dəfə yandırılmış körpüləri bərpa etmək çətindir. Səudiyyə trolları istənilən tənqidçini xarici “payroll”larda olmaqda ittiham edəndə, Səudiyyə hökumətini gülünc vəziyyətə salırlar, çünki bu ad hominem hücumlar onların mahiyyət üzrə arqument gətirə bilmədiyini göstərir, bu proyeksiya isə Səudiyyə Ərəbistanının prinsipə yox, pula söykənən standart “outreach” taktikasını ifşa edir.

Bu gün Səudiyyə Ərəbistanı öz təhlükəsizliyini gücləndirmək üçün Türkiyə və Pakistanla eyni cərgəyə düzülür. Eyni zamanda ABŞ-ı Çinlə balanslaşdırmaqla risklərini bölüşdürür. Bunda problem yoxdur. Amma bin Salman anlamalıdır ki, Səudiyyə Ərəbistanında təhlükəsizliyin əsl açarı Ər-Riyadın özündə və onun seçdiyi strategiyalardadır. Husilərin Moxa və Perim-i ələ keçirməsi qarşısı alına bilən fəlakət idi. Bin Salman bu böhrana gətirib çıxaran nəyi yanlış etdiyini özündən soruşmalıdır. Əgər bunu etməzsə, səhvini daha da dərinləşdirəcək, bəlkə də artıq geriyə dönüşün mümkün olmadığı həddi keçəcək. Bu, təkcə bin Salmanın islahatlarına bel bağlamış yeni nəsil səudiyyəlilər üçün yox, həm də ABŞ üçün faciə olardı.