Araşdırma: atasızlıq cihadçılığı qidalandırır
Avstraliyalı tədqiqatçıya görə, ata itkisi ilə böyüyən qəzəbli gənc kişilər radikal ideologiyalara daha asan cəlb olunur.
Matt Graver islamçılıq sahəsi üzrə ixtisaslaşmış avstraliyalı jurnalistdir.

Chérif və Saïd Kouachi 2015-ci il yanvarın 7-də avtomatik tüfənglərlə silahlanaraq Parisdə Charlie Hebdo-nun ofisinə daxil oldular. Onlar hücumda Fransanın ən tanınmış karikaturaçılarından bəziləri də daxil olmaqla 12 nəfəri öldürdülər. Qurbanları arasında satirik qəzetdə rəsm çəkən, yazan və redaktə edən insanlar vardı.
Qardaşların cihadçı qatillərə çevrilməsindən illər əvvəl ataları ölmüşdü. Fransanın məhkəmə sənədlərinə əsaslanan məlumata görə, onlar atalarını yeniyetməlik dövründə itirmişdilər. Anaları onlara baxa bilmədiyindən onları dövlətin idarə etdiyi internat məktəbinə yerləşdirmişdi. Anaları da sonradan vəfat etmişdi.
CNN yazır ki, iki qardaş “yerli Adda’wa məscidində — ‘Stalinqrad məscidi’ kimi tanınan məsciddə çoxlu gənc və cəmiyyətdən təcrid olunmuş yeniyetməyə mentorluq etmiş nüfuzlu və aparıcı fiqur Farid Benyettou”ya meyil salmışdılar.
Qardaşlar təcrid olunmuş nümunə deyil. Avstraliyalı terrorizm tədqiqatçısı Shane Satterley 2024-cü ildə apardığı araşdırmada keçmişində ata yoxluğu olan terrorçularla bağlı 86 hadisəni (90 nəfəri) bir araya gətirib. Hadisələrin 27-si, yəni 30 faizi atanın ölümü ilə bağlı idi. Onlardan altısında eyni zamanda valideynlərin boşanması da vardı. Qərbdə geniş rezonans doğurmuş 11 terror hücumunun ayrıca araşdırması isə müəyyən edib ki, altısında törədənlər arasında hansısa formada ata yoxluğu olub — bu da onların bioqrafiyalarında təkrarlanan və daha yaxından araşdırılmağa ehtiyacı olan bir xüsusiyyətlə bağlı suallar yaradır.
“2001-ci il 11 sentyabr hücumlarında iki qardaş cütlüyü iştirak edirdi və onların hər ikisi atasının ölümünü yaşamışdı”, — Satterley bildirir. O, 2015-ci il Paris hücumlarında iştirak edən qardaşlar arasında da oxşar vəziyyəti müəyyənləşdirir. “Bunun əksinə olaraq, Boston Marafonu qardaşları atalarının ölümünü yaşamamışdılar, lakin onun yoxluğu ilə üzləşmişdilər, çünki məlumatlara görə, ata həbsdə olduğuna görə ABŞ-a gəlib-gedirdi.”
İslamçı radikallaşma ilə bağlı ciddi müzakirələr başadüşülən şəkildə ideologiyaya fokuslanır. Yeni cəlb olunanlar nəyə inanır? Onlara kim öyrədib? Hansı liderlər, şəbəkələr və mətnlər onları zorakılığın haqlı olduğuna inandırıb? Bu suallar həlledicidir. Bununla belə, bilirik ki, tədqiqatlar çoxdan ata yoxluğu ilə cinayətkar davranış riskinin artması arasında əlaqə qurur. Amma onun cihadçı radikallaşmadakı mümkün rolu xeyli az diqqət çəkib.
2024-cü ildə New Male Studies jurnalında dərc olunan məqalə ata yoxluğunu araşdırır və siyasi/dini zorakılığa yönəlməzdən əvvəl ailədə nəyinsə şübhəli göründüyünə dair ilkin dəlillər irəli sürür. “ Broken Bonds: Father Absenteeism and the Path to Violent Extremism ” ailə münasibətləri üzrə araşdırmaları və terrorçu bioqrafiyalarının geniş toplusunu bir araya gətirir. Məqalə atanın ölümü, valideynlərin ayrılması və yadlaşmanın insanın terror zorakılığına radikallaşmasına töhfə verib-vermədiyini, hətta bu prosesdə həlledici rol oynayıb-oynamadığını nəzərdən keçirir.
Arqument diqqətə layiqdir, yetər ki, düzgün başa düşülsün. Araşdırma atasız uşaqların zorakılığa məhkum olduğunu demir. O, mərkəzi əhəmiyyət daşıyan bir münasibətin itirilməsinin bəzən insanı ekstremist hərəkatın təqdim etdiyi nüfuz, istiqamət və aidiyyət hissini axtarmağa sövq edib-etmədiyini soruşur — Kouachi qardaşlarında olduğu kimi. Onilliklər boyu terrorizm araşdırmaları aparıldıqdan sonra ata yoxluğunun terror fəaliyyətinə cəlb olunmada mümkün amil kimi bu qədər az ardıcıl şəkildə araşdırılması diqqətçəkəndir.
Evdə çatışmayan nüfuz
Mümkün əlaqəni izah etmək üçün Satterley insanların özlərini qrup üzvlüyü vasitəsilə necə dərk etdiyini araşdıran sosial identiklik nəzəriyyəsinə və mənfi təcrübələrin, təzyiqlərin dağıdıcı reaksiyalara necə gətirib çıxara biləcəyini nəzərdən keçirən gərginlik nəzəriyyəsinə söykənir.
“Ata obrazının yoxluğu gərginlik və yadlaşma hisslərini gücləndirə, insanları ekstremist ideologiyalar kimi alternativ nüfuz və aidiyyət mənbələri axtarmağa itələyə bilər”, — o yazır.
Ailə daxilində qeyri-sabitliklə mübarizə aparan biri üçün silahlı qrupun cazibəsi çox şəxsi ola bilər. Burada ona qayğı göstərdiyi təsiri bağışlayan insanlar var. Onlar istiqamət, gözləntilər və onun şikayətlərini anladığını iddia edənlər arasında bir yer təklif edirlər. Kənardan baxanların təhlükəli saydığı təşkilat ona əvvəlcə nizam mənbəyi kimi görünə bilər.
Məqalədə müzakirə olunan ədəbiyyat bu ehtimala əsas verir. Keçmiş ekstremistlərlə bağlı araşdırmalar qrupların çətin uşaqlıq təcrübələrindən təsirlənmiş şəxslərə dəstək və struktur verdiyini təsvir edir. Lewis və həmkarlarının icmalına istinad edən məqalə qaydaların və emosional dəstəyin mövcudluğunun əvvəlki mühitində bu keyfiyyətlər olmayan gəncləri necə cəlb edə biləcəyini izah edir.
Bu tapıntılar göstərir ki, cəlbetmə prosesi ideoloji qarşılaşma olduğu qədər, münasibət kimi də araşdırılmalıdır. Cihadçı qruplar əvəzedici ata obrazı, həm də bundan artıq olaraq yeni üzvün ata rəhbərliyi ilə əlaqələndirdiyi nüfuz, nizam, sərhədlər və özünüintizam çərçivəsi təklif edə bilər.
Arthur Jeffery İslam Araşdırmaları Mərkəzinin aparıcı elmi işçisi Mark Durie bildirir ki, atanın nümunəsi gənc kişiyə zorakılığı rədd etmək üçün də səbəblər verə bilər.
“Kişiləri zorakılıqdan uzaqlaşdıra bilən amillərdən biri öz ailəsinin rifahına bağlılıqdır. Gənc kişinin öz atasının ailəsinə qayğı göstərməsindəki müsbət nümunə potensial cihad namizədinə uşaqlarının xatirinə müharibəyə deyil, sülhə sərmayə qoyaraq atasının nümunəsini izləməyə kömək edir”, — Durie dedi.
“Bu təbii insani meyil valideynlərə və uşaqlara qayğını dini vəzifə kimi təqdir edən hədislərlə gücləndirilə bilər. Bundan əlavə, atanın gəncin həyatında olmaması tərk edilmişlik və rədd olunma hissləri yarada bilər ki, bu da aqressiyanı qidalandırır və gənci radikalların yeni üzvləri cihada çağırmaq üçün istifadə etdiyi qurbanlıq və qisas nağıllarına qarşı daha həssas edir”, — o dedi.
Bioqrafik dəlillər
Satterly keçmişində hansısa formada ata yoxluğu olan 90 nəfəri əhatə edən 86 terrorçu nümunəsi təqdim edir. Bəzi hallar bir neçə nəfəri, xüsusən qardaşları əhatə edir. Toplu əsasən cihadçılardan, həmçinin terrorizmin digər formaları ilə əlaqəli bəzi şəxslərdən ibarətdir və bu, təklif olunan əlaqəyə islamçı-cihadçılıq çərçivəsindən kənarda da baxmağa imkan verir.
Satterly-nin toplusunun dəyəri ata yoxluğunun seçilmiş bioqrafiyalarda müxtəlif ölkələr və terror hadisələri üzrə nə qədər tez-tez yer aldığını göstərməsindədir. Bu hallar səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir, amma tədqiqatçılara atanın itirilməsinin və ya yadlaşmanın həmin şəxslərin terrora aparan yolunda rol oynayıb-oynamadığını araşdırmaq üçün əsas verir. Bir sıra digər rezonanslı hücumlarda ailə keçmişi barədə məlumatların natamam olmasına baxmayaraq bu mənzərə ortaya çıxır və həmin qanunauyğunluğun daha geniş miqyasda mövcud olub-olmadığı sualını açıq saxlayır.
İdeologiya hələ də önəmlidir
Qərbdə islamçılıqla maraqlananlar üçün faydalı sual islamçı qrupun bu həssaslıqdan necə yararlana biləcəyidir. İstiqamət axtaran bir şəxs dini nüfuz iddiasında olan hərəkatla rastlaşır. Qəbul olunmaq istəyənə qardaşlıq təklif edilir. Şəxsi məyusluq (bəlkə də şüurlu olmadan) kollektiv alçaldılma və mübarizə nağılı vasitəsilə izah olunur.
Bu yanaşmada təşkilatın ideyaları önəmli olaraq qalır. Onlar yeni üzvə öz vəziyyətinin izahını verir və bu barədə nə etməli olduğunu diktə edir. Emosional bağlılıq həmin göstərişləri inandırıcı edə bilər, xüsusən də qrupa sədaqət yeni qazanılmış özünüdəyər hissi ilə bağlandıqda. Bu, terror zorakılığına aparan yollardan birinə dair irəli sürülən izahdır. O, doktrina, cəlbetmə şəbəkələri və fərdi seçimlər kimi digər amillərin araşdırılması ehtiyacını əvəz etmir. Amma bu araşdırmalara daha bir sual əlavə etməlidir: oğlan, yeniyetmə, gənc kişi və ya kişi atalıq vasitəsilə mümkün olan, onu dünyada necə davranmağa yönəldən müvafiq psixoloji inkişafı alıbmı?
Ailə dinamikası
Satterly qəbul edir ki, ata yoxluğu ailə dinamikası ilə bağlı daha geniş müzakirənin tərkib hissəsidir. Evdə iki valideynin olması sevgi, sabitlik və istiqaməti təmin etmir (baxmayaraq ki, araşdırmalar bunun adətən uşaqlar üçün ömürboyu nəhəng üstünlük olduğunu göstərir). Məqalədə müzakirə olunan tədqiqatlar həm də ailə təsirinin avtomatik şəkildə qoruyucu sayılmasının mümkün olmadığını göstərir. Zych və Nasaescu-nun 33 araşdırmanı əhatə edən sistematik icmalı ailə münaqişəsini, ekstremist qohumları və “valideynlərin digər mədəniyyətlərə inamsızlığını” radikallaşma riskinin artması ilə əlaqələndirib. Bununla belə, ailəyə bağlılıq riski azaldan amillər sırasında idi.
Bu fərq önəmlidir. Son hadisələr cihadçı atanın prosesə qoşulmanı necə təşviq edə biləcəyini aydın göstərib. Hər bir müvafiq hadisə və münasibət ailənin tərkibindən nəticə çıxarmaqdansa, dərindən araşdırılmalıdır. Məqalə etiraf edir ki, bir çox terrorçunun həyatında ata olub və hər iki valideyn mövcud olduqda belə rədd olunma hissi yaşana bilər.
Satterly-nin araşdırması hələ də kəşfiyyat xarakteri daşıyır. Onun müqayisə qrupu yoxdur və ata yoxluğunun radikallaşmaya səbəb olduğunu müəyyən edə, yaxud bununla bağlı əlavə riski hesablaya bilmir. Ölüm, boşanma və yadlaşma həm də fərqli təcrübələrdir və onların vaxtı ilə nəticələri daha yaxından araşdırılmalıdır.
Bu qeyd-şərtlər dəyərli bir tədqiqat gündəmi yaradır. Müqayisəli və uzunmüddətli araşdırmalar hansı ailə təcrübələrinin əhəmiyyət daşıdığını, onların cəlbetmə münasibətləri ilə necə qarşılıqlı təsirdə olduğunu və insanlara ekstremist təsirə müqavimət göstərməkdə nəyin kömək etdiyini araşdıra bilər.
Məqalə mümkün qoruyucu tədbirlər kimi daha güclü ailə münasibətlərini, müsbət mentorluğu, psixo-sosial yardımı və etibarlı dəstək şəbəkələrini təklif edir. “Siyasət qurucuları terrorla mübarizə səylərində ailə dinamikasının rolunu nəzərə almalı”, — Satterley yazır, — “və radikallaşma ilə bağlı ailə həssaslıqlarını həll edən təşəbbüslərə üstünlük verməlidirlər”. Onun nümunə toplusu bu müdaxilələri sınaqdan keçirmir. Bununla belə, məqalə ekstremist təbliğata və təşkilatlara yönəlmiş tədbirlərlə yanaşı, onların rolunu da araşdırmaq üçün əsas verir.
Əgər məqalənin tapıntıları həqiqətən təkrarlana biləndirsə, terrorçu cəlbetməsinə effektiv cavab atasız və ya ata qayğısından məhrum oğlanların və kişilərin niyə cihadçılığa üz tutduğuna dair möhkəm və incə bir izah tələb edir. Hazırda bizdə buna yaxın heç nə yoxdur. Qardaşlıq vədinin və səmavi ata rəhbərliyinin zəif ata bağı olan birinə cəlbedici görünə biləcəyini görmək üçün geniş fərziyyələrə ehtiyac yoxdur. Özünü sahibsiz və anomik hiss edən biri üçün bu, mesajın ona çatan ilk hissəsi ola bilər.
Yaxın Şərq Forumunun təhlillərini e-poçtla alın: bülletenə abunə olun (ingilis dilində)