Yəhudi məskunlaşanların zorakılığı problemdir, lakin kontekst və kateqoriyalar önəmlidir

İordan çayının qərb sahilində israilli məskunlaşanların zorakılığı ətrafında mübahisə bu zorakılığın necə ölçüldüyünün, səbəblərinin və kontekstinin diqqətlə araşdırılmasını tələb edir.

Fələstinlilərə qarşı zorakılıq mövcuddur və istintaqı, həmçinin təqsirkarlar barəsində cinayət təqibinin başlanmasını tələb edir. İsrail Müdafiə Qüvvələrinin məlumatına görə, 2025-ci ildə təxminən 870 millətçi zəmində cinayət hadisəsi qeydə alınıb — bu, 2024-cü illə müqayisədə 27 faiz çoxdur; onlardan 120-si ağır kimi təsnifləndirilib, əvvəlki ildə isə bu rəqəm 83 olub. Bu göstəricilər nə hadisənin “uydurma” kimi qələmə verilərək rədd edilməsinə, nə də qayda pozanların əməllərinin bütün məskunlaşma sakinlərinə şamil edilməsinə əsas verir.

Ölçmə üsulu önəmlidir. BMT-nin Humanitar Məsələlərin Əlaqələndirilməsi İdarəsi 2025-ci ildə insan tələfatı və ya əmlaka ziyanla nəticələnən 1 828 məskunlaşan hücumu qeydə alıb. İdarənin kateqoriyalarına əkinlərə vurulan ziyan, oğurluq, vandalizm, hücum və atışmalar daxildir — bunlar ağırlıq dərəcəsinə və nəticələrinə görə bir-birindən fərqlənən əməllərdir. Hadisələrin ümumi sayı cinayət törədənlərin sayını müəyyənləşdirmir; ayrı-ayrı şəxslər çoxsaylı qanun pozuntusu törədə bilərlər.

Eyni zamanda, davranışı motivdən ayırmaq lazımdır. Oğurluq, vandalizm və ya hücum millətçilikdən, yerli mübahisələrdən, maddi qazancdan və ya motivlərin kombinasiyasından qaynaqlana bilər. Nə təqsirkarın, nə də qurbanın kimliyi motivi avtomatik müəyyənləşdirmir. Washington Institute-un 2026-cı ilin sentyabrına aid təhlilində bəzi icraçılar arasında yeniyetmə cinayətkarlığının ideoloji əsaslandırma ilə birləşdiyi təsvir olunur. Cinayət və ideologiya üst-üstə düşə bilər, amma bu, bütöv bir icmanın baxışlarını ifadə etmir.

Məlumatlarda fələstinlilərə qarşı hücumlarla özünümüdafiə və ya terrora qarşı müdaxilə halları fərqləndirilməlidir. Onu güllələmək və ya bıçaqlamaq istəyən fələstinliyə atəş açan məskunlaşan və ya əsgər davaya can atan məskunlaşanla eyni deyil. Belə halların daxil edilməsi ümumi rəqəmləri şişirdir və hücum edənlərlə müdafiə olunanları eyniləşdirir. Humanitar Məsələlərin Əlaqələndirilməsi İdarəsinin tərifləri bu fərqləndirməni tələb edir, amma BMT rəsmilərinin bu çalarları qəbul edib-etmədiyi və təsnifata əməl edib-etmədiyi aydın deyil.

Kontekst fələstin terrorunun da nəzərdən keçirilməsini tələb edir. İkinci intifada dövründə fələstinlilər “Yaşıl xətt”in hər iki tərəfində təxminən 1 000 israilli mülki şəxsi və əsgəri öldürüblər. Bu təcrübə qorxunu, müdafiə ehtiyacını və bəzən də qisası izah etməyə kömək edir. Bu, terrora qarışmayan fələstinlilərə zərər vurulmasına haqq qazandıra bilməz, lakin qarşıdurmaları və onların kəskinləşməsini anlamaq baxımından vacibdir.

Fələstinlilərə qarşı zorakılıq 2023-cü il oktyabrın 7-dən sonra artıb. Humanitar Məsələlərin Əlaqələndirilməsi İdarəsi 2023-cü ilin yanvar-sentyabr aylarında gündə təxminən üç hadisə qeydə alıbsa, həmin ilin oktyabrın 7-si ilə noyabrın 10-u arasında bu göstərici yeddiyə çatıb. Sonradan səviyyə azalsa da, əvvəlki ortalamadan yuxarı qalıb. İsraillilərin qətlə yetirilməsi, yeni hücumlar qorxusu və İordan çayının qərb sahilində terror müdafiə xarakterli hərəkətlərin artmasını, eləcə də hücumlarda iştirak etməyən insanlara qarşı qisas aksiyalarını izah edə bilər. İsrailin Milli Təhlükəsizlik Araşdırmaları İnstitutu fələstin terrorundan sonra baş verən hücumları və 2023-cü il oktyabrın 7-dən sonrakı dalğanı qeyd edir.

Məskunlaşmanın genişlənməsini təşviq edən hökumət siyasəti də digər təsiredici amildir. Fələstin kəndlərinin və otlaq sahələrinin yaxınlığındakı fermalar və forpostlar təmasları, torpaq, yollar və kənd təsərrüfatı sahələrinə çıxış üstündə mübahisələri artırır. Armed Conflict Location & Event Data Project zorakılıq hadisələrinin yeni yaradılmış fermer forpostlarının yaxınlığında cəmləndiyini müəyyən edib. Bu, hər bir genişlənmənin zorakılıq yaratdığını sübut etmir, amma yetərli icra nəzarəti və tənzimləmə olmadan genişlənmənin sürtüşməni artırıb-artırmadığının araşdırılmasını zəruri edir.

Müqayisə aparmaq üçün müqayisə oluna bilən təriflər lazımdır. 2021-ci illə bağlı informasiya sorğusuna cavab olaraq İsrail Müdafiə Qüvvələri 446 yəhudi millətçi cinayəti hadisəsi, 91 fələstin terror hadisəsi və daş, yandırıcı qarışıq və atılan partlayıcı qurğularla bağlı 7 010 hadisə qeydə aldığını bildirib. Kateqoriyalar fərqlidir, amma məskunlaşanları zorakılığın başlıca mənbəyi kimi göstərmək üçün onların beynəlxalq işıqlandırmadakı görünürlüğündən kənar sübutlar tələb olunur.

Seçki kampaniyaları hökumət siyasəti barədə rəqabət aparan şərhləri dəstəkləyən olayları ön plana çıxarmaq üçün stimul yaradır. Tənqidçilər hüquq pozuntularını məskunlaşma layihəsinə qarşı dəlil kimi təqdim edir; tərəfdarlar isə onların sənədləşdirilməsini məskunlaşmalara hücum kimi qiymətləndirir.

Beynəlxalq medianın təqdimat çərçivəsi də önəmlidir. İsraillilərin törətdiyi hüquq pozuntularının bütün məskunlaşan əhalini təmsil edirmiş kimi təqdim olunması, fələstin terrorunun isə kənara sıxışdırılması oxucularda məskunlaşanların zorakılığın mənbəyi, fələstinlilərin isə yalnız qurban olduğu təsəvvürünü yaradır. Məsələ hüquq pozuntularının işıqlandırılması deyil, kontekstsiz ümumiləşdirmədir.

Bu cür təqdimat məskunlaşmaların və ya İsrailin legitimliyini sarsıtmağa yönələn cəhdlərə xidmət edə bilər. Bu, istintaq və cəza tələbindən İsrailə təzyiq göstərilməsinə, məskunlaşmaların boşaldılmasına və Fələstin dövlətçiliyinin müdafiəsinə keçidi asanlaşdırır. Onsuz da İsrailə qarşı olan auditoriyalarda isə mövcud mövqeləri möhkəmləndirə və əlavə əsaslandırma yarada bilər.

İsrailin rəqibləri həmçinin təsir əməliyyatları aparır. Microsoft 2023-cü il oktyabrın 7-dən sonra İranın fəaliyyətinin genişləndiyini — saxta hesablar, İsrail və onun tərəfdarlarını hədəfə alan sosial şəbəkələrdə əlaqələndirilmiş gücləndirmə daxil olmaqla — sənədləşdirib. Belə əməliyyatların hadisələri uydurmasına ehtiyac yoxdur; onlar mövcud məlumatlardan yararlana, detalları seçmə şəkildə önə çəkə, konteksti kənara çıxara və tənqidi gücləndirə bilərlər. Bu, potensial geribildirim dövrəsi yaradır: xəbər materialı təsir kampaniyalarına xammal verir, əlaqələndirilmiş gücləndirmə isə müəyyən narrativlərin guya daha geniş yayıldığı təəssüratını formalaşdırır.