Şrödingerin Türkiyəsi

Prezident Donald Trump və Yaxın Şərq liderləri husilərin Bab əl-Mandəb boğazının üzərində yerləşən kiçik liman-şəhər Moxanı ələ keçirməsinə cavab vermək üçün tələsik çıxış yolu axtarırlar. Bab əl-Mandəb Qırmızı dənizə çıxışı nəzarətdə saxlayan strateji boğazdır.

Misir də bu oyunun içindədir. Misiri ayaqda saxlamaq üçün milyardlarla dollar xərclədikdən sonra Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salman qoyduğu sərmayənin qarşılığını görmək istəyir. Bu, Qırmızı dənizdə əsas ixrac terminalı sayılan Yanbu yaxınlığında Misirin hərbi bazasının yaradılması demək ola bilər. Qahirənin də, əlbəttə, Ər-Riyadın səxavətindən kənarda xeyli marağı var.

Bin Salmanın “Məkkə paktı” da gündəmdədir. Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyə arasında qarşılıqlı müdafiə sazişi olan bu razılaşma cəmi ötən ay yekunlaşdırılıb. Bin Salman ABŞ-ı utandırmaq və 80 illik ABŞ-Səudiyyə müdafiə çətirinin üstünlüyünün başa çatdığını göstərmək istəsə də, Pakistan və Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanını müdafiə edib-etməyəcəyi hələ aydın deyil.

Səudiyyə Ərəbistanının şimalında Türkiyə bazası ilə bağlı müəyyən müzakirələr aparılsa da, bu, Səudiyyə Ərəbistanına husilərə qarşı kömək etməyəcək. Bin Salman anlayır ki, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı Məkkə və Mədinəni beynəlmiləlləşdirmək, həmçinin Türkiyənin İsrailin ətrafındakı mühasirəsini möhkəmləndirmək istəyindən başqa, Səudiyyə Ərəbistanı ilə bağlı ciddi şəkildə az şey maraqlandırır.

Səudiyyə Ərəbistanı husilərin birbaşa nişangahındadırsa, bu böhran eyni zamanda Türkiyənin hərbi gücü barədə mifin də altını oyur. Kağız üzərində Türkiyə güclüdür. NATO liderləri Türkiyəni Kipri işğalına və Egey dənizi, eləcə də Şərqi Aralıq dənizində Yunanıstana qarşı təxribatlarına görə məsuliyyətə cəlb etməkdən yayınırlar, çünki kağız üzərində Türkiyə NATO-da ikinci ən böyük orduya malikdir.

Quru qoşunlarından əlavə, Ərdoğan uzun müddətdir “Mavi Vətən”i — Qara dənizdə, Aralıq dənizində və Egey dənizində Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin genişmiqyaslı böyüməsi ilə müşayiət olunan irredentist dəniz siyasətini təbliğ edir. Türkiyə daha geniş hərbi varlığını da artırıb: işğal altındakı Kiprdə, Suriyada, Qətərdə və Somalidə bazalar qurub, bəzi hallarda isə təyyarələr yerləşdirib. Türkiyənin dron parkı da kifayət qədər güclüdür.

Məlumatlara görə, Bin Salman ABŞ-dan yardım istəyib və F-35 Joint Strike Fighter satışının elan olunması önəmli sayılsa da, husilərə qarşı bunun real mənası yoxdur, çünki ABŞ Konqresi bunu bloklamasa belə, təlim və çatdırılma illər çəkəcək.

Türkiyənin xaricdə ən böyük hərbi yerləşməsi indi Somalidədir. Türkiyə bu ölkədə kosmik baza tikir, böyük dəniz bazası saxlayır və Mogadişunun beynəlxalq hava limanına nəzarət edir. Son on ildə Türkiyə Somalidə minlərlə xüsusi təyinatlı əməliyyatçını hazırlayıb.

Bəs o zaman Ərdoğan niyə Türkiyənin donanmasından, dronlarından və xüsusi təyinatlılarından istifadə edib Bab əl-Mandəbin açıq qalmasına kömək etməklə bin Salmanın müdafiəsinə gəlmir? XVI və XIX əsrlərin böyük hissəsində Osmanlı İmperiyası Yəmənin indi mühasirə altında olan Tihamə sahillərini idarə edib. Ərdoğan Türkiyənin Somalidəki varlığını əsaslandırmaq üçün Osmanlı presedentini xatırlatsa da, tarixi yanlış bilir: Osmanlılar heç vaxt Somalinin özünə çatmayıblar; əvəzində Somalilendin şimal-qərbindəki Avdal bölgəsini müstəmləkələşdiriblər.

Ərdoğanın mənalı şəkildə kömək etməməsinin ən real səbəbi odur ki, Türkiyənin gücü onun hərbi qabiliyyəti barədə qeyri-müəyyənlikdən qidalanır. Bəli, Türkiyə silahsız kürd fermerlərini bombalayanda özünü supergüc kimi qələmə verə bilər, amma Türkiyə ordusu doğrudan da güclü olsaydı, kürdlərlə 40 ildən artıq davam edən üsyanda çıxılmazlıqdan başqa nəyəsə nail olardı.

Siyasi təmizləmələr — təlim keçmiş F-16 pilotlarının hər beşindən birinin həbsdə olması və ali komandanlığın böyük hissəsinin dəyişdirilməsi — Türkiyə ordusunu içi boş bir qabığa çevirib. Ərdoğanın generalları tovuz quşu kimi gəzə bilər, amma onların döyüş qabiliyyətini saxladıqlarına dair heç bir əlamət yoxdur. Türkiyə donanmasının vəziyyəti daha da pisdir. O, silahsız seysmik neft-kəşfiyyat gəmilərini sıxışdıra bilər, amma döyüşə bilmir. Türkiyənin gücü ordusunun boşluğunu üzə çıxarmamaq bacarığından irəli gəlir.

Erwin Schrödingerin məşhur düşüncə təcrübəsində — Schrödinger’s cat-da — qutudakı pişik müşahidəçi onun durumunu təsdiqləyənə qədər nə diri, nə də ölü sayılırdı; bu gün isə Ərdoğan Schrödingerin Türkiyəsinə rəhbərlik edir. Onun hərbi qüdrət iddiası həmin qüdrətin sınaqdan keçirilməməsi üzərində qurulub. Ərdoğan türk qüvvələrini Bab əl-Mandəbə göndərməyəcək, çünki uğursuzluqdan və onun boşboğazlığının boş ritorikadan başqa bir şey olmadığının beynəlxalq miqyasda tanınmasından qorxur.