Səudiyyə Ərəbistanı Məkkə müdafiə sazişinin ilk sınağı ilə üzləşib

Səudiyyə Ərəbistanı müasir tarixinin ən kritik təhlükəsizlik dövrlərindən birini yaşayır. Hörmüz boğazı Səudiyyə gəmiçiliyi üçün faktiki olaraq bağlıdır, İranın dəstəklədiyi husi qüvvələri Bab əl-Məndəbdə nəzarəti daha da gücləndirib, Ər-Riyad isə 2026-cı il sentyabrın 11-də Səudiyyə Ərəbistanının Qırmızı dəniz vasitəsilə neft ixrac etdiyi marşrut üzrə dron hücumlarından sonra Şərq-Qərb boru kəmərini dayandırıb.

Belə məqamda Ər-Riyadın dostlara və tərəfdaşlara ehtiyacı var. Ancaq Pakistan və Türkiyə ilə Məkkə müdafiə sazişi Səudiyyə Ərəbistanının gözlədiyi dərhal reaksiyanı təmin etməyə də bilər.

2026-cı il sentyabrın 10-da Pakistanın Xarici İşlər Nazirliyi bildirib ki, Məkkə sazişi müdafiə xarakteri daşıyır və husilərin hücumlarına hərbi cavab məsələsi müzakirə olunmur. Pakistan rəsmiləri həmçinin qeyd ediblər ki, onlar Səudiyyə və Türkiyədən olan həmkarları ilə birlikdə hələ də çərçivəni dəqiqləşdirirlər. Pakistan bu arada paktın müdafiə xarakterini vurğulayıb.

Bu fərq önəmlidir. Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyənin 2026-cı il avqustun 7-də imzaladığı sazişdə deyilir ki, üzvlərdən birinə qarşı silahlı hücum üçünün hamısına qarşı hücum kimi qiymətləndiriləcək. Amma bu, mütləq o demək deyil ki, Səudiyyə Ərəbistanına hücum olan kimi Pakistanın və ya Türkiyənin döyüş qüvvələri Yəmənə daxil olacaq.

Cəbhədə vəziyyət dəyişir. Husilər Bab əl-Məndəbdə strateji ada sayılan Perimi ələ keçirərək Qırmızı dənizi Ədən körfəzi ilə birləşdirən dar boğazda mövqelərini möhkəmləndiriblər. İranın dəstəklədiyi husilər Bab əl-Məndəb üzərində faktiki nəzarəti ələ alıb, bu da onlara Avropa ilə Asiya arasındakı gəmiçiliyi təhdid etmək üçün daha geniş imkan verir.

Ər-Riyad üçün bu, artıq təkcə Yəmən problemi deyil. Husilər Səudiyyə Ərəbistanına qarşı dəniz blokadası elan edib və Səudiyyə ilə bağlı neft tankerlərinə hücum ediblər. Onların Bab əl-Məndəb ətrafındakı mövqeyi, Hörmüzün Səudiyyə gəmiçiliyi üçün yararsız hala düşdüyü bir vaxtda, Səudiyyə ixracına qarşı daha bir təzyiq nöqtəsi yaradır.

Krallıq bu həssaslığı Şərq-Qərb neft boru kəməri vasitəsilə azaltmağa çalışmışdı. Təxminən 750 mil uzunluğundakı xətt Səudiyyə Ərəbistanının şərqindəki neft yataqlarından xam nefti Qırmızı dəniz sahilindəki Yənbuya daşıyır.

Strateji mənzərə sərtdir. Hörmüzdən yan keçmək üçün nəzərdə tutulmuş boru kəməri, ən azı müvəqqəti olaraq, bağlıdır və Səudiyyə neft və enerji infrastrukturu həssas olaraq qalır.

Pakistanın növbəti Yəmən müharibəsindən yayınmaq üçün əsasları var. Pakistan Səudiyyə Ərəbistanı ilə sıx müdafiə münasibətləri saxlayır, amma İranla da mühüm əlaqələri var və dəfələrlə dialoqu dəstəkləyib. Birbaşa müdaxilə bu tarazlığı poza və Pakistanı cavab zərbələri riskinə açıq qoya bilər.

Pakistan Yəmən daxilində döyüşmədən də Səudiyyə Ərəbistanını müdafiə etməyə kömək edə bilər. Hava hücumundan müdafiə, kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması, hərbi təlim, kritik infrastrukturun qorunması və dəniz təhlükəsizliyi Pakistan hərbçilərini birbaşa təhlükəyə atmadan Səudiyyənin təhlükəsizliyini gücləndirə bilər.

Türkiyə də oxşar hesablamanın qarşısındadır. Ankara Səudiyyə Ərəbistanı ilə müdafiə əlaqələrini genişləndirib və Səudiyyənin imkanlarını artırmağa kömək edə biləcək qabaqcıl hərbi texnologiyalara malikdir. Ancaq Ər-Riyada öz ərazisini müdafiə etməkdə dəstək vermək, Səudiyyənin husilərə qarşı hücumuna qoşulmaqdan fərqlidir. Türkiyənin Yəməndə ucu-bucağı görünməyən hərbi öhdəlik altına girmək istəməsi ehtimalı azdır.

Məhz buna görə “müdafiə” sözü əhəmiyyət daşıyır. Müdafiə ittifaqı çəkindirməni, kəşfiyyat əməkdaşlığını, hava hücumundan müdafiəni, dəniz təhlükəsizliyini və sənaye əlaqələrini gücləndirə bilər, eyni zamanda hər bir hökumətə reaksiyasını necə quracağına qərar vermək üçün manevr imkanını saxlayır.

Çətin sual budur: kollektiv hərəkət tələb edən hücum nə sayılır? Əgər husi raketi Səudiyyə şəhərinə düşərsə, cavab bəlkə də sadədir. Əgər dron neft obyektini vurarsa və ya Səudiyyə ilə bağlı gəmiçiliyə hücum edilərsə, reaksiya daha mürəkkəbləşir. Amma Səudiyyə Ərəbistanı Yəmən daxilində genişmiqyaslı kampaniyaya başlayarsa, Pakistan və Türkiyə belə addımın sazişin müdafiə məqsədini aşdığını iddia edə bilərlər.

Səudiyyə Ərəbistanı böyük böhran zamanı tərəfdaşlarının kollektiv müdafiəni fərqli cür yozduğunu görmək riski ilə üzləşə bilməz. Eyni zamanda, Pakistan və Türkiyə müdafiə paktının hər regional münaqişəyə avtomatik şəkildə qoşulma mexanizminə çevrilməsinə imkan verə bilməz.

Pakistan hərbi dərinlik və təcrübə verir. Türkiyə müdafiə texnologiyaları və sənaye potensialı təqdim edir. Səudiyyə Ərəbistanı strateji coğrafiya, maliyyə resursları və siyasi çəki gətirir. Birlikdə daha güclü regional təhlükəsizlik strukturu qura bilərlər, ancaq belə bir struktur bir gecəyə formalaşmır.

Əgər husilər Bab əl-Məndəb ətrafında nəzarəti möhkəmləndirsələr, Səudiyyə enerji infrastrukturuna hücumları davam etdirsələr və Hörmüz bağlı qaldığı müddətdə Səudiyyə gəmiçiliyinə təzyiqi saxlasalar, Ər-Riyad cavab vermək üçün artan təzyiqlə üzləşəcək. Nəhayət, o, maraqlarını müdafiə etməyin Yəmən daxilində hərəkət tələb edib-etmədiyinə, yoxsa təhdidi hava hücumundan müdafiə, dəniz mühafizəsi və məqsədyönlü əməliyyatlarla cilovlaya biləcəyinə qərar verməli ola bilər.

Səudiyyə Ərəbistanı iki mühüm tərəfdaş qazanıb, ancaq Krallığın çətinliyə düşdüyü hər yerə göndərilə biləcək iki ordunu əldə etməyib. Məkkə sazişi yenə də regional təhlükəsizlik mexanizminə çevrilə bilər, lakin onun uğuru üç ölkənin paktı daimi regional müharibə alətinə çevirmədən ortaq müdafiə siyasətini qoruyub saxlaya bilməsindən asılı olacaq.

Ər-Riyad üçün dərhal ehtiyac qorunmadır. Daha uzunmüddətli ehtiyac isə Səudiyyə Ərəbistanını növbəti baha başa gələn müharibəyə sürükləmədən İranı və onun müttəfiqlərini çəkindirməyə qadir regional təhlükəsizlik sistemidir. Məkkə sazişi məhz bu ikinci məqsəd üçün nəzərdə tutulmuşdu. Yəməndəki böhran indi onun birinci məqsədi təmin edib-etməyəcəyini sınaqdan keçirir.