Körfəz ərəb dövlətlərində vətəndaş məşğulluğuna üstünlük iş yerləri yaradır, lakin miqrant əməyini əvəz etmir

Dörddə bir əsrdən çoxdur Körfəz ərəb dövlətləri əcnəbi işçi qüvvəsindən asılılığı azaltmaq və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi üçün milliləşdirmə siyasəti yürüdür. Bu cür kampaniyalar vətəndaşların məşğulluğunu artırsa da, miqrant əməyinə tələbi aradan qaldırmayıb. Körfəz ərəb dövlətlərində ikipilləli əmək bazarı formalaşıb: vətəndaşlar üçün nisbətən qorunan bazar və iqtisadiyyatı ayaqda saxlayan işlərin böyük hissəsini görən əcnəbilər üçün daha çevik, daha ucuz bazar.

Səudiyyə Ərəbistanında 2025-ci ilin dördüncü rübündə ümumi məşğulluğun təxminən 22 faizini vətəndaşlar təşkil edib, bununla belə, işçi qüvvəsində əcnəbilər hələ də üstünlük təşkil edir. Riyad bir çox vətəndaşı özəl sektora cəlb etməyə nail olub.

Küveytdə 2025-ci ilin sonunda işçi qüvvəsinin təxminən 19 faizi vətəndaşların payına düşüb; onların təqribən 80 faizi dövlət sektorunda çalışır, özəl sektor işçilərinin isə cəmi 3,7 faizi Küveyt vətəndaşıdır. Qətərdə 2024-cü ildə məşğulluğun təxminən 6 faizi vətəndaşların payına düşüb, qətərlilərin 82 faizi isə dövlət sektorunda işləyir. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində “emiratizasiya” əmiratlıların özəl sektorda iştirakını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib, lakin özəl sektorun əmək bazarında əcnəbilər üstünlüyünü saxlayır. Omanda əcnəbilər məşğul olanların 68 faizini, özəl sektor iş yerlərinin isə 86 faizini təşkil edir. Bəhreyndə özəl sektor məşğulluğunun böyük hissəsi əcnəbilərin payına düşür, bəhreynlilər isə dövlət sektorunda daha çox təmsil olunur.

Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələri üzrə Beynəlxalq Valyuta Fondunun qənaətinə görə, özəl sektor məşğulluğunun dörddə üçündən 99 faizə qədəri əcnəbilərin payına düşür ki, bu da əmək bazarının seqmentasiyasının davam etdiyini göstərir. Bu mənzərə onu deməyə əsas verir ki, milliləşdirmə vətəndaşların həm dövlət, həm də özəl sektorda məşğulluqda iştirakını artırsa da, əcnəbi əməyinə tələbi aradan qaldırmayıb.

Bu seqmentasiyanın başlıca səbəblərindən biri odur ki, vətəndaşlar ənənəvi olaraq dövlət sektorunda daha yüksək əməkhaqqı, əhəmiyyətli sosial təminatlar, daha qısa iş saatları və daha böyük iş sabitliyi əldə edirlər. Əməkhaqqı fərqi vətəndaşları dövlət işinə yönəldir, özəl sektor işəgötürənləri isə, xüsusən aşağı və orta ixtisas tələb edən peşələrdə, daha aşağı maaşla əcnəbi işçiləri işə götürməyə üstünlük verirlər. Eyni işi görmək üçün vətəndaş əcnəbidən xeyli baha başa gəlirsə, kvota bu iki işçini iqtisadi baxımdan bir-birini əvəz edən etmir. İşəgötürənlər buna qiymətləri artırmaqla, iş yerlərini yenidən qurmaqla, avtomatlaşdırmaya investisiya yatırmaqla, daha aşağı mənfəət marjasına razılaşmaqla və ya milliləşdirmə qaydalarının daha az təsir etdiyi sahələrdə əcnəbi işçiləri saxlamaqla cavab verə bilərlər.

Hökumətlər vətəndaşları özəl sektora cəlb etmək və əməkhaqqı ilə sosial təminatlar arasındakı fərqi daraltmaq üçün özəl sektor məşğulluğunu getdikcə daha çox subsidiyalaşdırır. Səudiyyə Ərəbistanı İnsan Resurslarının İnkişafı Fondu vasitəsilə uyğun səudiyyəli işçilərin əməkhaqqının bir hissəsini iki ilədək müddətdə qarşılayır, Oman isə özəl sektorda işə başlayan omanlılara ayda təxminən 200 Oman rialı [$520] verir. Nafis Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində federal proqramdır və maaş dəstəyi, pensiyalar, uşaq müavinətləri və təlim güzəştləri vasitəsilə əmiratlıların özəl sektorda məşğulluğunu və uzunmüddətli iş yerində qalmasını artırmağı hədəfləyir. Küveyt də Da’am al-Amala proqramı vasitəsilə özəl sektorda çalışan vətəndaşların maaşlarına əlavə ödəniş edir. Bu cür tədbirlər vətəndaşların işə qəbulunu sürətləndirsə də, davamlı subsidiyalar büdcə xərclərini artırır, şirkətləri kvotaları optimallaşdırmağa sövq edir və özəl sektor məşğulluğunu dövlət dəstəyindən asılı vəziyyətə salır.

Körfəz ərəb dövlətlərində iki paralel əmək bazarı işləyir. Birincisi kvotalar, əməkhaqqı subsidiyaları, bacarıqların inkişafı, təlim proqramları, dövlət məşğulluğu və seçilmiş peşələrə güzəştli çıxış hesabına dəstəklənən vətəndaş əmək bazarıdır. İkincisi isə daha yüksək çeviklik və daha aşağı əmək xərcləri ilə səciyyələnən əcnəbi əmək bazarıdır. Çox vaxt şirkətlər əcnəbi məşğulluğu müəyyən edilmiş nisbətləri aşanda, hələ də ehtiyac duyduqları miqrant işçilərə çıxış əldə etmək üçün dövlətə əlavə rüsumlar ödəyirlər.

Əsas problem ondadır ki, vətəndaşların işə qəbulu mahiyyətcə sadəcə rəqəmlə bağlı tapşırığa çevrilir. Halbuki real meyarlar bunlar olmalıdır: işçi başına məhsuldarlıq; vətəndaşlığa deyil, bacarıq və təcrübəyə bağlı əməkhaqqı; dövlət və özəl sektor məşğulluğu arasında rəqabət, texnologiyaya investisiya; təlim və real karyera yüksəlişi. Məşğulluq kvotaları son məqsəd ola bilməz. Hökumətlər vətəndaş məşğulluğunu bazar əsaslı və rəqabətqabiliyyətli etməli, əcnəbilər üçün əmək mobilliyini yaxşılaşdırmalı və miqrantları istismarçı praktikadan daha yaxşı qorumalıdır. Milliləşdirmə siyasəti kimin məşğulluğa çıxış əldə etməsi barədə qaydaları dəyişir, lakin hələ də kimin işlədiyini və necə işlədiyini köklü şəkildə dəyişməyib.

Körfəz ərəb dövlətləri ABŞ-ın əhəmiyyətli investisiyalarını cəlb edir və iri enerji, eləcə də logistika mərkəzləri kimi çıxış edir. Milyonlarla işçi tikinti, qonaqpərvərlik, nəqliyyat, emal sənayesi, pərakəndə ticarət, səhiyyə və məişət xidmətlərində çalışır. Əmək bazarları təhrif olunduqda, bu, məhsuldarlığa, rəqabətqabiliyyətliliyə, investisiya xərclərinə, inflyasiyaya və iqtisadi dayanıqlığa təsir göstərir. Bu, xüsusən enerji təhlükəsizliyi və qlobal neft bazarları, tədarük zəncirinin sabitliyi, maliyyə sabitliyi və daha geniş ABŞ maraqları baxımından həlledici sayılan regionda önəm daşıyır.