11 sentyabr ildönümündə Vaşinqton Zalmay Xəlilzadın “Taliban”ı gücləndirdiyini etiraf edəcəkmi?

Amerikalılar 2026-cı ildə təkcə ölkənin 250 illiyini deyil, iki qaranlıq ildönümünü də qeyd edirlər: 2001-ci il 11 sentyabr “Əl-Qaidə” hücumlarından 25 il və ABŞ-ın Kabildən çıxması, eləcə də “Taliban”ın yenidən hakimiyyətə qayıtmasından beş il.

Vaşinqton bu epizodların heç birini strateji şüuruna hopdura bilməyib. 11 sentyabr anım mərasimləri ətrafındakı mübahisələr və “Əfqanıstanı kim itirdi?” sualı üzərindən qarşılıqlı ittihamlar fəlakətli hadisələri xatırlayan, amma onlarla doğrudan da hesablaşmayan bir milləti üzə çıxarır.

Əfqan baxış bucağından bu sürüklənmənin bir izahı xüsusilə seçilir: ABŞ-ın hələ də “Taliban”a dair oturuşmuş, ardıcıl anlayışı yoxdur.

Amerika düşüncəsində “Taliban” qəribə dərəcədə dəyişkən bir yer tutur. 25 il ərzində ABŞ hökuməti onu növbə ilə terror qrupu, üsyançı hərəkat, legitim siyasi aktor, diplomatik tərəfdaş, terrorla mübarizədə tərəfdaş və nəhayət, Əfqanıstanın de-fakto hakimi kimi təsnif edib.

Bu paradoksun mərkəzində bir nəfər dayanır: səfir Zalmay Xəlilzad. Üç ayrı kadr Amerikanın Əfqanıstan dilemmasının absurdluğunu aydın göstərir.

Birincisi 2021-ci il avqustun 16-da baş verdi. “Taliban” şəhərə daxil olanda mən Həmid Karzai Beynəlxalq Aeroportunun uçuş-enmə zolağında qalmışdım. General H.R. McMaster-in köməyi ilə aerodromun NATO-nun nəzarətində olan sektoruna keçdim. Oradan fövqəladə, sürreal bir mənzərə açıldı: bir tərəfdən “Taliban”ın silahlı pikapları sevinc qışqırıqları ilə döyüşçüləri Kabilə gətirir, digər tərəfdən isə nəhəng ABŞ hərbi nəqliyyat təyyarələri enərək amerikalı əsgərləri boşaldırdı. Müharibə bitmişdi, lakin qaliblər və məğlublar eyni vaxtda gəlirdilər: ABŞ qüvvələri iki onillik ərzində qurduğu siyasi düzəni müdafiə etmir, əksinə, öz vətəndaşlarını və az sayda əfqan müttəfiqini təxliyə edirdi.

İkinci ironiya çıxışdan sonrakı maliyyə boşluğunda üzə çıxdı. Bu gün Amerika bankları əfqan maliyyə qurumlarından adi bir pul köçürməsinin “Taliban” və ya Həqqani Şəbəkəsi ilə birbaşa və ya dolayı əlaqəsinin olmadığını təsdiqləməyi tələb edir, halbuki Vaşinqton Əfqanıstana milyardlarla dollar yönəldib və orada demək olar ki, bütün kommersiya mexanizmlərini “Taliban” məmurları idarə edir. ABŞ Maliyyə Nazirliyi bildirir ki, atdığı addımlar humanitar xarakter daşıyır, aclığın qarşısını almağa yönəlib, amma absurdluq qalır. Konqres rejimi gücləndirən kanalları kəsməyə cəhd göstərə bilər, lakin Konqres daxilindəki “Taliban” lobbiçilərinin müqaviməti bu qanunvericilik səylərini dalana dirəyib.

Üçüncü səhnə 2026-cı il sentyabrın 7-də Kabildə yaşandı. Üçü BMT-nin sanksiya siyahısında olan “Taliban” rəsmiləri Səudiyyə Ərəbistanının Delta International Energy şirkəti ilə 200 milyon dollarlıq enerji hasilatı sazişini rəsmən imzaladılar. 25 illik müqavilə Kuşk-Tirpul hövzəsindəki yeddi blokda karbohidrogen kəşfiyyatını əhatə edir. İmzalanma mərasiminə Zalmay Xəlilzad nəzarət edir və məlumatlara görə, qapalı qapılar arxasında özünün asanlaşdırdığı sazişi alqışlayırdı.

Tarix təkrarlanır. Səudiyyə Ərəbistanı 11 sentyabrdan əvvəlki ilkin “Taliban” rejimini tanıyan cəmi üç dövlətdən biri idi. Onillər əvvəl, Corc U. Buş, Donald Tramp və Co Bayden administrasiyalarında təyinatlar almasından öncə Xəlilzad Unocal şirkətinin Əfqanıstan üzərindən enerji dəhlizi çəkmək üçün yüksək riskli səyləri çərçivəsində “Taliban”ın tanınması üçün lobbiçilik edirdi.

Səudiyyə-“Taliban” sazişi ilk növbədə Səudiyyə vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salmanın ardıcıllığı ilə bağlı suallar doğurur. O, “Vizyon 2030”u modernləşmə proqramı kimi təqdim edir, Krallığın gələcəyini mötədil islam, iqtisadi şaxələndirmə, sosial liberallaşma və inklüziv beynəlxalq inteqrasiya üzərində qurur, amma nüfuzlu bir Səudiyyə müəssisəsinin fundamentalist rejimə milyonlar vəd etməsinə yaşıl işıq yandırır. İkincisi, Xəlilzadın ardıcıl merkantilizmi və “Taliban”a dözümlülüyü onun səfir və xüsusi nümayəndə kimi hökumətdəki fasiləsindən ABŞ maraqlarını irəli aparmaq üçünmü, yoxsa öz maraqlarını güdmək üçünmü istifadə etdiyi barədə suallar yaradır.

Amerikanın Əfqanıstandakı uğursuzluğunun yeganə memarı Xəlilzad deyil. Ardıcıl dörd ABŞ prezidenti, Pentaqon, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi, situativ addımlar atan Konqres, İslamabad, Tehran və Moskvadakı regional oyunçular, eləcə də əfqan siyasi elitalarının dərin korrupsiyası Əfqanıstanın çöküşünə töhfə verib. Amma Xəlilzad mədəni yaxınlıq, elitaya çıxış və diplomatik sərbəstliyin kombinasiyasına malik idi. Məzari-Şərifdə puştun ailəsində doğulan, Çikaqo Universitetində təhsil alan və Amerikanın ən yüksək hakimiyyət dəhlizlərinə yüksələn Xəlilzad vətəninin mürəkkəb etnik, tayfa və siyasi dinamikalarında manevr edə-edə eyni zamanda Vaşinqtonun strateji dilində səlis danışmaq kimi nadir bacarığa sahib idi.

Onun keçmişi ona içəridən baxış verirdi, amma çoxetnik tarazlığın dövlətin yaşamasının təminatı sayıldığı bir ölkədə Xəlilzad puştun siyasi hegemonluğuna üstünlük verdi. 11 sentyabrdan sonrakı boşluqda Xəlilzad özünü Amerikanın Əfqanıstan üzrə yeganə tərcümanı kimi mövqeləndirdi. Xidmət etdiyi prezidentlər və dövlət katibləri onun gizli motivlərini və gündəliklərini sezə bilmədilər.

O, mövqeyindən ilk dəfə 2001-ci ildəki Bonn Konfransında yararlandı. “Taliban”dan sonrakı hökuməti formalaşdırmaq tapşırığı alan nümayəndələr müxtəlif idarəetmə modellərini, o cümlədən Kral Zahir Şahın başçılığı altında konstitusiyalı monarxiyanı və ya mərkəzsizləşdirilmiş parlament sistemini müzakirə edirdilər. Xəlilzad nəticəni mərkəzləşdirilmiş prezident idarəçiliyinə yönəltdi. Onun əsaslandırması anlaşılan idi: Əfqanıstanın ölkəni birləşdirmək üçün güclü mərkəzi hakimiyyətə ehtiyacı vardı; o, milli nüfuz qazanmış Zahir Şahı kənarlaşdırmağa çalışdı, çünki iddialara görə Xəlilzad ölkəni özünün idarə etməsini nəzərdən keçirirdi.

Köhnə döyüş ağalarını demokratik institutlar qurmadan bu mərkəzləşdirilmiş sistemə cəlb etməklə Vaşinqton fraksiyalaşmış korrupsiyanı institutlaşdırdı, bununla da “Taliban”a özünü dağılmış siyasi sinfə qarşı yeganə intizamlı alternativ kimi təqdim etmək imkanı verdi. Prezident Donald Tramp 2018-ci ildə Xəlilzadı Əfqanıstan Barışığı üzrə Xüsusi Nümayəndə təyin edəndə artıq tapşırıq dövlət quruculuğu deyil, çıxışı “mühəndisləşdirmək” idi. Bunu həyata keçirmək üçün Xəlilzad çoxcəbhəli diplomatik oyuna girişdi. O, Vaşinqtona şərəfli, danışıqlar yolu ilə çıxış vəd edir, “Taliban”a isə Amerika qoşunlarının çıxarılması üçün qrafik və Əfqanıstanın gələcək hakimi statusunu təklif edirdi. Prezident Əşrəf Qənini isə Xəlilzadın “Taliban” mərkəzli sülh vizyonuna maneə kimi görürdü.

2020-ci ilin fevralında Doha Sazişini Əfqanıstan hökumətini əsas danışıqlardan kənarda saxlayaraq birbaşa “Taliban”la imzalamaqla Vaşinqton öz müttəfiqinin altını oydu. “Taliban” əfqan dövlətinə ciddi güzəştlər etmədən əsas tələbini, ABŞ qoşunlarının çıxarılmasını aldı. Bu, ilk “Taliban” texnikası Kabilə çatmamış respublikanın dayanıqlığını darmadağın etdi. Bayden sonradan Xəlilzadın müavini Thomas West-i onun yerinə xüsusi nümayəndə təyin etsə də, Bayden və Milli Təhlükəsizlik üzrə müşavir Ceyk Sallivan Xəlilzadın strategiyasında düzəliş deyil, onun davamını istəyirdilər.

Qısası, Amerika “Taliban”ı mötədilləşdirmək ümidi ilə danışıqlar aparırdı, “Taliban” isə əsas ideologiyasını dəyişmədən tam nəzarəti ələ keçirmək üçün danışıqlara girirdi. Xəlilzad “Taliban”ın hansı istiqamətə getdiyini bilirdi, lakin qrupla kommersiya imkanlarını araşdırmazdan əvvəl onlarla öz şəxsi əlaqələrini möhkəmləndirməyi prioritet saydı.