İrana iqtisadi təzyiqin açarı kürdlərin əlindədir

2026-cı il iyulun 13-də prezident Donald Trump İrana qarşı ertəsi gün qüvvəyə minəcək blokada elan etdi. İran rəsmiləri inadkarlıq göstərərək onun dayandırılmasını tələb etdilər, eyni zamanda blokadanın təsirini də inkar etdilər. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı daha sonra onlarla gəminin marşrutunun dəyişdirildiyini, bir neçəsinin isə yoxlanıldığını və ya sıradan çıxarıldığını bildirdi.

ABŞ-ın İranın Fars körfəzi və Ərəbistan dənizindəki limanlarını bombalaması İranın dəniz yolu ilə ehtiyatlarını bərpa etmək imkanını daha da zəiflədir, baxmayaraq ki, Rusiya və İran Xəzər dənizindən arxa qapı kimi istifadə edirlər.

Ağ Ev və Pentaqon indi İran İslam Respublikasını repressiya mexanizmini maliyyələşdirmək üçün lazım olan resurslardan məhrum etmək məqsədilə daha uzunmüddətli strategiya yürütməyə çalışsa da, İranın blokadanı necə yardığını yanlış təsəvvür edə bilərlər. ABŞ-ın diqqətini dənizə yönəltməsi o demək deyil ki, ABŞ-ın rəqibləri də eyni yanaşmanı seçir.

İran 50-dən çox rəsmi sərhəd-keçid məntəqəsini saxlayır. Bəziləri sərnişinlərə, digərləri isə yalnız yüklərə xidmət edir. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə, dəniz embarqosundan sonra bu məntəqələr xeyli fəallaşıb. Qaçaqmalçılar bir neçə qeyri-rəsmi keçiddən istifadə etsələr də, bunların ən ağır yükləri və silah-sursatı tranzit etmək imkanları məhduddur.

İranın coğrafiyası, əhalinin və hərbi mərkəzlərin böyük hissəsinin şimalda və şimal-qərbdə yerləşməsi Əfqanıstanla beş, Pakistanla isə altı sərhəd-keçid məntəqəsinin faydasını məhdudlaşdırır. Əfqanıstan relyef baxımından həddən artıq çətindir və uzunmüddətli “həyat xətti” rolunu oynaya bilməz. Çin Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizi əlaqələrindən istifadə etməklə Qvadar limanına silah göndərə bilər, lakin həm Pakistanda, həm də İranda narazı bəlucilər, eləcə də İran daxilində məhdud yol dəhlizləri Pakistanı rejim üçün etibarsız “həyat xətti”nə çevirir.

İraqın 11 rəsmi keçidi var və bunlar İraq hökuməti ilə Kürdüstan Regional Hökuməti (KRH) nəzarəti arasında bölünüb. Bunlar İranı təchiz etməkdən daha çox İraqı təchiz etmək baxımından əhəmiyyətlidir: Talabani qardaşları İraq daxilində satmaq üçün güzəştli qiymətə qaçaq İran nefti alırlar. Kürdüstan Demokrat Partiyası İranla Zaqros dağlarının yüksəkliyində yerləşən Hacı Ömran keçidi vasitəsilə ticarət edir. İran əməliyyatçıları, ucuz sənaye və kənd təsərrüfatı mallarını dempinq qiymətlərlə bazara yeridən iranlılar, həmçinin dini zəvvarlar daha cənubdakı sərhəd-keçid məntəqələrindən istifadə edirlər.

Sanksiyalardan yayınma və hərbi təchizatın yenilənməsi baxımından İranın şimal sərhəd keçidləri, Türkiyə, Azərbaycan, Türkmənistan və Ermənistanla olan istiqamətlər daha önəmlidir. Türkiyə ilə İran arasında avtomobil və dəmir yolu əlaqələri daxil olmaqla dörd rəsmi sərhəd-keçid məntəqəsi var. Türkiyə NATO üzvü olsa da, prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan dəfələrlə həm Rusiya, həm də İranla ticarətdən və sanksiyalardan yayınmadan qazanc götürməyə çalışıb, bu da Türkiyə-İran sərhəd postlarını potensial gündəmə gətirir.

Azərbaycan və Türkmənistanla on sərhəd keçidi var. Astara iranlılar və azərbaycanlı xırda ticarətçilərin bir-birinin ölkəsində satmaq üçün çamadanlarla mal gətirdiyi məntəqədir. Bununla belə, İranın son vaxtlar apardığı yenidənqurma işləri onu quru yolu ilə ticarət üçün xeyli əlverişli edib. Eyni sözlər Ərdəbil yaxınlığındakı Bilə Səvar və Azərbaycanın Naxçıvan eksklavı ilə sərhəddə yerləşən, sutkada 24 saat işləyən Culfa keçidi üçün də keçərlidir. Türkmənistan isə sutkada 24 saat işləyən Lütfabad–Artıq keçidini yenidən açıb. Qatarlar Sərəxsdən keçə bilir, hərçənd rels ölçüsünün dəyişdirilməsi tələb olunur. İncəbörun-Gudri Olum keçidi xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki o, Rusiyanın işğalı altındakı Ukrayna şəhəri Donetskdən Bəndər Abbasa qədər təxminən 3.000 mil uzanan Asiya Magistralı 70 avtomobil və dəmir yolu dəhlizinin üzərindədir.

Ermənistanın Meğri şəhərindən altı mil aralıdakı Ermənistan-İran keçidi əsasən sərnişinlərə xidmət edir. Erməni tərəfi dağlıqdır, yollar isə intensiv yük maşını hərəkəti üçün yararsızdır. Trump və dövlət katibi Marko Rubio Türkiyə ilə Naxçıvanı Ermənistanın cənubundakı Sünik vilayətindən keçməklə əsas Azərbaycana bağlamaq üçün Beynəlxalq Sülh və Firavanlıq üçün Trump Marşrutunu (Trump Route for International Peace and Prosperity) təbliğ etsələr də, Azərbaycanın eyni zamanda İranın şimalından keçən öz Naxçıvan-Azərbaycan Araz dəhlizini işlətdiyi faktını nəzərdən qaçırırlar.

İranın Azərbaycan, Türkmənistan və potensial olaraq Türkiyə vasitəsilə Rusiya və bəlkə də Çinlə bu qədər geniş əlaqəsi fonunda ABŞ-ın siyasət sualı belə formalaşır: İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) quru körpüsünü necə kəsmək olar?

Trump İran kürd peşmərgələrindən istifadə etməklə üsyan yaratmaq və Tehrana yürüş etmək məqsədi daşıyan, sonradan kənara qoyulmuş planın kontekstində İran kürdlərindən qısaca danışsa da, İran kürdləri indi potensial olaraq daha böyük rol oynaya bilər. Kürd üsyanı hələ də məntiqlidir, hətta kürdlər öz çətirlərini digər hərəkatlardan olan iranlı döyüşçülərə də açsalar, bu, daha da məntiqli görünür. Məqsəd Mücahidini-Xalq Təşkilatının (Mojahedin-e Khalq Organization, MEK) məşğul olduğu terror deyil, Türkiyə, Azərbaycan və Türkmənistan sərhədlərindən keçən hərəkəti tam bloklaya bilməsə də, pozmaq üçün quru qüvvələrini və bəlkə də dronları cəlb edən intizamlı üsyan olmalıdır.

Kürdlər siyasi və diplomatik dəstək alsalar, belə bir missiyanı həyata keçirməyə təkcə İranın şimal-qərbində deyil, şimal-şərqində də xüsusilə yaxşı hazırdırlar. XVI və XVII əsrin əvvəllərində I Şah Abbas kürdləri Xorasana köçürmüşdü. Onların bugünkü nəsilləri Türkmənistandan keçən hərəkəti bloklamaq üçün əlverişli mövqedədir.

Trump dəfələrlə qələbənin yaxın olduğunu vəd edir, lakin Ağ Ev və Dövlət Departamenti İran kürdləri kimi yerli qüvvələrlə tərəfdaşlığa az əhəmiyyət verməyə davam edərsə, ABŞ İrana qarşı qələbə qazana bilməz. Kürdlərlə tərəfdaşlıq İran daxilində etnik separatizmlə bağlı deyil, əksinə, onlar Rusiyanın silahları İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) onları atdığı sürətlə yük maşınları ilə daşımasının qarşısını ala biləcək qüvvədir və bəlkə də yeganə qüvvədir.

Bununla belə, kürdlər axmaq deyil. Suriya kürdləri “İslam Dövləti”nin (İŞİD) məğlubiyyətini mümkün etdilər, amma Vaşinqton verdiyi qeyri-müəyyən vədlərə heç vaxt əməl etmədi. Bu gün İran kürdləri deyirlər ki, ABŞ-ın qələbə qazanmasına kömək edə bilərlər, lakin bunu təkcə vədlər əsasında etməyəcəklər. Bunun əvəzinə Dövlət Departamenti və ABŞ Maliyyə Nazirliyi terror, narkotik alveri və ya maliyyə qanunsuzluqlarında yalandan ittiham olunan kürd qruplarını siyahılardan çıxarmalı və statuslarını ləğv etməli, həmçinin həmin qruplara Vaşinqtonda açıq fəaliyyət göstərməyə icazə verməlidir ki, onlar dünya iqtisadiyyatını xilas etmək və bütün iranlılara azadlıq gətirməyə kömək etmək üçün əlaqə saxlayıb koordinasiya apara bilsinlər.