Suriyada kürd-ərəb gərginliyi səngimir

2026-cı il oktyabrın 2-də Suriyanın şimal-şərqində, eyniadlı, kürd əksəriyyətli vilayətin mərkəzi olan Həsəkə şəhərində bir neçə yüz hökumətyönlü ərəb sakin aksiya keçirərək Suriya Demokratik Qüvvələrinin (SDQ) bölgə üzərində nəzarətinə son qoyulmasını tələb edib. Oktyabrın 9-da da oxşar etirazın keçiriləcəyi gözlənilir.

Nümayişlər ona görə diqqətçəkəndir ki, Suriya Demokratik Qüvvələri Dəməşqlə bağlanan, mərkəzi hökumətin bölgə üzərində nəzarətini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirən razılaşma çərçivəsində buraxılıb və Suriya dövlətinə inteqrasiya olunub. Bu etirazlar göstərir ki, 2026-cı ilin yanvarında əldə edilmiş razılaşma Suriyanın şimal-şərqinə kimin nəzarət edəcəyi ilə bağlı əsas gərginlikləri demək olar, aradan qaldırmayıb.

Suriyanın müvəqqəti hökumətindəki bəzi rəsmilər etirazçıların tələblərinə dəstək ifadə edib ki, bu da vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Prezident Əhməd əş-Şaranın (Ahmed al-Sharaa) hökuməti ilə Suriya Demokratik Qüvvələrinin komandanı, hazırda prezidentin müşaviri olan Məzlum Abdi arasında elə bir razılaşma var ki, Suriya Demokratik Qüvvələri ilə əlaqəli şəxslərə Suriyanın inzibati və hərbi institutlarında vəzifələr verilir. Praktikada isə real siyasi və hərbi səlahiyyət Dəməşqlə eyni xətti tutan fiqurların xeyrinə dəyişib. Bu da etirazların və onları dəstəkləyən hökumət rəsmilərinin məqsədi ilə bağlı daha geniş sual doğurur. Əgər razılaşma nəzarəti Suriya Demokratik Qüvvələrindən Dəməşqə əsaslı şəkildə keçiribsə, etirazçılar və hökumətdəki tərəfdarları daha nəyə nail olmağa çalışır?

Mahiyyət etibarilə, bu etirazlar iki mühüm dinamikani üzə çıxarır. Birincisi, onlar göstərir ki, güc balansı Dəməşqin xeyrinə necə dəyişməsindən asılı olmayaraq, ərəb icmasının bir hissəsi hələ də kürdlərin siyasi və hərbi səlahiyyət mövqelərində olmasını qəbul etmir. Etirazçıların əksəriyyəti Həsəkənin əl-Ğuveyran məhəlləsindəndir — keçmişdə Əsəd rejimini, sonralar isə “İslam Dövləti”ni (İŞİD) dəstəkləmək tarixi olan ərəb məhəlləsi. Onların iştirakı göstərir ki, Suriya Demokratik Qüvvələrinə qarşı çıxış mütləq yalnız onun hazırkı siyasi və ya hərbi rolundan qaynaqlanmır; bu, yerli hakimiyyət və səlahiyyət uğrunda daha dərin ərəb-kürd gərginliyini də əks etdirə bilər. Reallıq odur ki, bəzi ərəblər kürdləri tabe vəziyyətdə görməyincə razı qalmayacaq.

İkincisi, bu etirazlar güc balansını daha da Dəməşqin xeyrinə çevirmək cəhdinin tərkib hissəsi ola bilər. Bu, həm də onu göstərə bilər ki, müvəqqəti hökumətdə bəziləri, xüsusən Həsəkədən olan ərəblər, yanvarın 30-da bağlanan razılaşma çərçivəsində Suriya Demokratik Qüvvələrinə verilmiş güzəştləri yenidən müzakirə etməyə, yaxud potensial olaraq onları məhdudlaşdırmağa çalışır.

Razılaşma heç vaxt daimi həll kimi nəzərdə tutulmamışdı və hətta o vaxt da davamlı nizamlanmadan çox, müvəqqəti tənzimləmə təsiri bağışlayırdı. O, hər iki tərəfin təcili prioritetlərinə cavab verirdi və böyük ölçüdə tərəflərin Türkiyədəki müvafiq xarici himayədarlarının təzyiqi altında əldə edilmişdi. Əş-Şara üçün, Suriyanın şimal-şərqində hakimiyyəti yenidən mərkəzləşdirmək istəyinə baxmayaraq, Suriya Demokratik Qüvvələri ilə razılaşmaya gəlmək həm də Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı arxayınlaşdırmaq və Ankaranın Suriyanın şimal-şərqində hərbi əməliyyata başlamaq təhdidlərinə cavab vermək baxımından vacib idi. Abdi üçün də vəziyyət eyni dərəcədə məhdud idi. ABŞ-ın Suriya Demokratik Qüvvələrinə dəstəyini dayandırması ilə o, Kürdüstan Fəhlə Partiyasının həbsdə olan lideri Abdullah Öcalanın Dəməşqlə razılaşma əldə etmək barədə artan təzyiqi ilə üzləşmişdi — bu razılaşma isə öz növbəsində Türkiyədə gedən tərksilah prosesi üçün daha əlverişli şəraitin formalaşmasına kömək edə bilərdi.

Sentyabrda Suriya ordusunda xidmət edən bir kürd əsgər bir ərəb tayfası ilə əlaqəli olduğu ehtimal edilən silahlı şəxslər tərəfindən müəyyən bir məkana aldadılaraq aparılıb və sonradan başı kəsilib. Bu qətl bütün kürd Suriyasında etirazlara səbəb olub. Kobanidə keçirilən aksiyalardan birində hakimiyyət orqanları onlarla kürd etirazçını saxlayıb və onları Hələbə köçürməyə hazırlaşırdı. Saxlanılanlar buna cavab olaraq saxlama mərkəzində yanğın törədib, nəticədə yeddi məhbus həlak olub və bu da yeni etirazlara təkan verib.

Kürd dilində təhsilin Suriyanın rəsmi məktəb kurikulumuna tam daxil edilməsini tələb edən geniş etirazlarla birlikdə, bu hadisələrin gərginliyin əsas mənbələri aradan qaldırılmadığı müddətcə davam edəcəyi ehtimalı böyükdür. Suriya kürdləri öz bölgələrində real muxtariyyət tələb edir, qismən ona görə ki, bunu kürdlərin bərabərlik iddialarına meydan oxumaq üçün özünü getdikcə daha güclü hiss edən ərəb əhalisinə qarşı bir təminat sayırlar. Bu fundamental məsələ həll olunmadan, 2026-cı ilin yanvar razılaşmasına bənzər istənilən həll yolu problemi sadəcə gələcəyə ötürməkdən başqa bir şey olmayacaq.