Ben-Şabbat: İsrail heç bir şəraitdə Fələstin dövlətinin yaradılmasına razı olmayacaq

İsrail fələstinlilərin onu zorakılıq yolu ilə məğlub etmək ümidini sındırmalıdır. Fələstinlilər və onların tərəfdarları İsrailə qarşı zorakılığın onlara qələbə gətirməyəcəyini və məqsədlərini irəli aparmayacağını qəbul etməyincə, İsrail-Fələstin münaqişəsinin uzunmüddətli həlli mümkün deyil. İbrahim Sazişlərinin memarlarından biri olan İsrailin sabiq milli təhlükəsizlik müşaviri Meir Ben-Şabbat Yaxın Şərq Forumu (MEF) üçün hazırladığı son siyasət sənədində – “Fələstinlilərin İsraili məğlub etmək ümidini darmadağın etmək” məqaləsində – fələstinlilərin münaqişəni qavrayışında bu əsaslı dönüşə necə nail olunacağını izah edir.

Middle East Forum Observer-ə müsahibəsində Ben-Şabbat müharibənin dərslərinə söykənərək Qəzza, Fələstin Administrasiyası və İsrail yaşayış məntəqələri ilə bağlı siyasət tövsiyələrini təqdim edir. O, eyni zamanda ABŞ siyasətinə, İran və Türkiyənin yaratdığı təhdidlərə, Livan və Suriya ilə münasibətlərə, habelə Səudiyyə Ərəbistanı ilə normallaşma da daxil olmaqla İbrahim Sazişlərinin genişləndirilməsinə dair yanaşmalarını bölüşür.

MEFO: Koqnitiv məğlubiyyətə uğramış Fələstin cəmiyyəti necə görünür və İsrail buna nail olduğunu necə biləcək?

Ben-Şabbat: Koqnitiv məğlubiyyət şəraitində Fələstin cəmiyyəti gündəlik həyatını, hətta münaqişələrini də İsrailin məğlubedilməzliyini, zorakılıqla ona iradə qəbul etdirilməyəcəyini və İsrailin aradan qaldırıla bilməyəcəyini qəbul edərək qurur. Bu, silahlı mübarizəni davam etdirməyin Fələstin məqsədlərini irəli aparmayacağı, əksinə ağır bədəli olacağı barədə dərin və uzunmüddətli dərkdir. İsrail ilə ərəb dövlətləri arasında keçmiş münasibətlərdə olduğu kimi, belə bir dərk dəyişiklik istəyənləri zorakı mübarizədən kənar yollara yönəldərdi.

Belə bir məğlubiyyətə nail olunduğu qənaəti tək bir hadisədən doğmazdı; rəhbərliyin davranışında, təhsil sistemində, dini hökmlərdə, Fələstin mediasında, ictimai müzakirələrdə və ictimai rəydə ardıcıl dəyişikliyin müəyyənləşdirilməsi ilə formalaşardı. Terrorun legitimləşdirilməsindən imtina, silahlı infrastrukturun sökülməsi və yəhudi xalqının tarixi vətənində milli dövlətə sahib olmaq hüququnun tanınması belə dəyişikliyin ilk praktik təzahürləri olardı. Bu məğlubiyyətin sınağı yalnız fələstinlilərin nə dediyində deyil, hər şeydən əvvəl zamanla nə etdiyində olacaq. Oktyabrın 7-dən üç il sonra fələstinlilərin İsrailin məğlub edilə biləcəyinə inanmağı dayandırdığını göstərən hansı dəlil var? Əgər yoxdursa, müharibə nəyi bacarmadı?

Mən koqnitiv məğlubiyyətə artıq nail olunduğunu iddia etmirəm. Əksinə, yazımın əsas arqumentlərindən biri budur ki, İsrailin təsirli hərbi nailiyyətləri hələ tam şəkildə düşmənlərinin şüurunda dəyişikliyə çevrilməyib. Bununla belə, ilk əlamətləri görmək mümkündür. Professor Suleiman al-Daya-nın oktyabrın 7-dəki hücuma qarşı verdiyi dini hökm və daha sonra, müharibənin bədəlini nəzərə alaraq Qəzzadakına bənzər şəraitdə cihadın başlanmamalı olduğuna dair dini qərarı belə bir dəyişikliyin başlanğıcıdır.

2025-ci ilin yanvarında veteran tədqiqatçı və siyasi publisist Majed Kayali nüfuzlu “Al Majalla” jurnalında “The Collapse of the Military Option Against Israel Among Both Palestinians and Arabs” adlı məqalə dərc etdirdi. O, 7 oktyabr 2023-ün Fələstin milli hərəkatında bir dövrün sonunu – onun fikrincə, 1965-ci ildə Fatah-ın ilk diversiya əməliyyatı ilə başlayan və Fələstin silahlı mübarizəsinin startını verən dövrün sonunu – ifadə etdiyini yazırdı. Kayali əlavə olaraq silahlı müqavimətin öz yolunu başa vurduğunu dəyərləndirirdi. Onun fikrincə, 1973-cü ilin oktyabr müharibəsi dövlət səviyyəsində ərəb-İsrail münaqişəsində hərbi variantın sonunu göstərdiyi kimi, “Al-Aqsa Flood” və Qəzzadakı müharibə də İsrailə qarşı qeyri-dövlət, yəni milis əsaslı münaqişədə hərbi variantın sonunu xəbər verir.

Beləliklə, bu proseslər hələ tam başa çatmasa da, İsrailin düşmənlərinin, rəqiblərinin və onunla rəqabət aparanların – istər dövlət, istərsə də qeyri-dövlət aktorlarının – onu necə qavradığında dəyişiklik yarada biləcəyini göstərən kifayət qədər sübut var.

Bundan əlavə, 2026-cı ilin avqustunda keçirilmiş Fələstin sorğusu Qəzza zolağındakı dağıntılar fonunda silahlı mübarizənin faydasına dair şübhələrin artması ilə yanaşı, HƏMAS-a dəstəyin ciddi şəkildə azaldığını qeydə aldı. Bunlar önəmli dəyişikliklərdir, amma onların əhəmiyyətini şişirtmək olmaz. Həmin sorğuda respondentlərin 72 faizi hələ də İsrailin tam geri çəkilməsindən əvvəl HƏMAS-ın tərksilah edilməsinə qarşı çıxıb.

Bu, müharibənin uğursuz olduğu anlamına gəlmir. Hərbi məğlubiyyət koqnitiv məğlubiyyət üçün zəruri şərtdir, amma təkbaşına kifayət deyil. Terror təşkilatı ağır zərbələrdən sonra belə, sadəcə sağ qalmasını “nailiyyət” kimi təqdim edə bilər. Üstəlik, beynəlxalq ictimaiyyət iyrənc 7 oktyabr hücumundan sonra Fələstin dövlətinin tanınmasını irəli apardıqca, zorakılığın nəticə verdiyi mesajını da möhkəmləndirir. İsrailin qarşısında duran çağırış bütün hərbi məqsədlərini tamamlayıb onların ətrafındakı bütün aktorların şüurunda möhkəm həkk olunmasını təmin etməkdir.

HƏMAS aradan çıxarılandan sonra Qəzzada mülki həyatı kim idarə edəcək? Cavab İsraildirsə, nə qədər müddətə?

HƏMAS silahlarını saxladığı, nəzarət mexanizmlərini işlətdiyi və əhali üzərində təsirini qoruduğu müddətdə adların dəyişdirilməsi və ya komitələrin yaradılması yeni reallıq formalaşdırmayacaq. Əvvəlcə HƏMAS dağıdılmalı, Qəzza zolağı hərbsizləşdirilməli, ictimai məkanda dəyişiklik üçün şərait yaradılmalıdır. Mülki həyatı kimin, nə vaxt və necə idarə edəcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirməyin doğru olduğunu düşünmürəm. İsrailin iştirakı təhlükəsizlik reallığına və dəyişikliyin həqiqətən gerçək və dayanıqlı olmasını təmin etmək imkanına görə müəyyən edilməlidir.

Sizin model Fələstin Administrasiyasının ləğvini tələb edirmi? Hebron və ya Nablus nümunəsini götürək: ertəsi gün şəhəri kim idarə edəcək?

Oslo konsepsiyası çöküb, amma bizdən çox ağır bədəl alandan sonra. Praktikada hamı bunu anlayır, amma onun “ölüm şəhadətnaməsi”ni rəsmiləşdirməkdən boyun qaçırırlar. Təklif etdiyim alternativ məsuliyyətlərin başqa cür bölgüsünə əsaslanır: mülki idarəetmə fələstinlilərdə – geniş səlahiyyətlərə malik yerli və ya regional administrasiyalar vasitəsilə, təhlükəsizlik məsuliyyəti isə yalnız İsrailin əlində.

Məsələn, Hebronda yerli tayfa başçıları və şeyxlərin irəli sürdüyü, sakinlərin işlərini idarə edəcək və İsrail orqanları ilə birbaşa əlaqə saxlayacaq müstəqil inzibati çərçivənin yaradılması təşəbbüsünə baxmaq olar. Nablusda da sosial strukturuna və yerli şəraitə uyğunlaşdırılmaqla oxşar model nəzərdən keçirilə bilər. Dəyişiklik tam İsrail təhlükəsizlik nəzarəti altında, mərhələli və idarə olunan qaydada getməlidir.

Tənqidçilər deyir ki, yaşayış məntəqələrinin genişləndirilməsi Fələstin düşmənçiliyini sərtləşdirir. Bəs əksinə, onların qələbə ümidini azaltdığını hansı faktlar göstərir?

Görünür, təkcə mövcudluğumuz belə Fələstin düşmənçiliyini sərtləşdirir. İsrailin hər uğuru və nailiyyəti həmin düşmənçiliyi artırır. İsrailin həyata keçirdiyi hər qabaqlayıcı təhlükəsizlik əməliyyatı da bunu gücləndirir. Fələstin düşmənçiliyini sərtləşdirən amillərin uzun bir siyahısını tərtib etmək olar. Ümid edirəm, heç kim buna görə bu sahələrdə davranışımızı dəyişməli olduğumuzu düşünmür.

Yaşayış məntəqələrinin genişləndirilməsinin Fələstin etirazını qızışdıracağını və hətta qısa müddətdə İsrailə qarşı hərəkət motivasiyasını artıra biləcəyini istisna etmirəm. Yazımda bunun yaratdığı diplomatik və təhlükəsizlik risklərini açıq göstərirəm. Amma ani reaksiya ilə uzunmüddətli koqnitiv dəyişikliyi bir-birindən ayırmaq lazımdır. Yəhudeya və Samariyada yəhudi məskunlaşması zaman keçdikcə nəzərdən qaçırılması və ya geri çevrilməsi getdikcə çətinləşən maddi bir reallıq yaradır. Bu, zamanın mütləq şəkildə İsrailin geri çəkilməsini gözləyənlərin xeyrinə işləmədiyini, nə müqavimətin, nə də beynəlxalq təzyiqin yerdəki reallığı dəyişməyə yetmədiyini göstərir.

Mənim arqumentim strateji və tarixidir: Şüurda dərin dəyişiklik o zaman baş verir ki, reallıq zamanla müəyyən arzuların gerçəkləşməsi ehtimalını aradan qaldırır. İsrail ilə ərəb dövlətləri arasında münasibətlərdə də məhz bu baş verdi – onlar tədricən İsraili məhv edə bilməyəcəkləri qənaətinə gəldilər. Məskunlaşma ilk növbədə bu ərazilərlə tarixi bağımızla bağlıdır. İkincisi, məskunlaşma təhlükəsizlik hazırlığının təmininə də kömək edir. Bundan əlavə, müzakirəmizin kontekstində məskunlaşma bu ərazi ilə bağlı arzu olunan təsəvvürün formalaşmasında mərkəzi elementdir. Təbii ki, bu, müvafiq təhlükəsizlik hazırlıqları ilə müşayiət olunmalıdır.

Vaşinqtonun Qəzza və Fələstin Administrasiyasına yanaşması hansı məqamlarda İsrailin maraqlarına ziddir və İsrail nəyə razılaşmamalıdır?

ABŞ İsrailin ən mühüm müttəfiqidir və müharibədəki nailiyyətlərdə, həmçinin müharibədən sonrakı regional reallığı formalaşdırmaq cəhdlərində əsas rol oynayıb. Bununla belə, təhlükəsizlik məqsədləri hələ reallaşmadan müharibənin siyasi nəticəsini qabaqcadan müəyyənləşdirməyə çalışan yanaşmada risk var. Prezident Donald Trump-ın Qəzza ilə bağlı planının çərçivəsini qəbul edən BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2803 saylı qətnaməsi islahatlardan sonra Fələstin Administrasiyasının zolağı yenidən idarə etməyə qayıtması ehtimalına, hətta Fələstin dövlətinə aparan yolun açılmasına istinad edir. İsrail üçün bunlar təkcə diplomatik ifadə məsələsi deyil. Bu, həqiqi dəyişiklik tələbinin yerini beynəlxalq təzyiqin tutduğu bir proses yarada bilər.

İsrail açıq şəkildə bildirməlidir ki, Qəzzada təhlükəsizlik məsuliyyətinin Fələstin Administrasiyasına və ya onun istənilən variantına verilməsinə razı olmayacaq və əlbəttə, heç bir halda Fələstin dövlətinin yaradılmasına razılıq verməyəcək. Məhz ABŞ və İsrail yaxın müttəfiq olduqları üçün onlara dürüst dialoq lazımdır; burada İsrail 7 oktyabrın dərslərini və bundan irəli gələn qırmızı xətləri ortaya qoymalıdır.

İran rejimi devrilsə, fələstinlilərin İsrailə qarşı müharibəsi bitərmi?

İran rejiminin süqutu bütün Yaxın Şərq üçün çox böyük əhəmiyyətə malik strateji hadisə olar. Onilliklər boyu İran İsrailin ətrafında silahlı təşkilatlar şəbəkəsi qurmağa, o cümlədən HƏMAS və Fələstin İslami Cihadına böyük resurslar yönəldib. Bu dəstək mənbəyinə zərbə onların hərbi potensialını, maliyyə mənbələrini və geniş regional oxun tərkib hissəsi olmaqdan aldıqları inam hissini nəzərəçarpacaq dərəcədə azalda bilər. Müharibə dövründə İran oxunun aldığı zərbələr artıq bu sistemin nə qədər həssas olduğunu göstərib.

Amma İsrail-Fələstin münaqişəsinin Tehranda yarandığını, yaxud İran rejimi çökəndə yox olacağını düşünmək səhv olardı. Onun kökləri daha qədimdir və hər şeydən əvvəl yəhudi xalqının tarixi vətənində milli dövlətə sahib olmaq hüququnun tanınmasından imtina ilə bağlıdır. İran bu münaqişədən istifadə etdi, onu qızışdırdı, gərginləşdirdi. Ona görə də İranda köklü dəyişiklik olsa belə, Fələstin mübarizəsini hərəkətə gətirən ideyalarla üzləşmək yenə də zəruri olacaq; xüsusən Türkiyə, Qatar və “Müsəlman Qardaşlar”ın liderlik etdiyi alternativ sünni oxunun yüksəlişi fonunda. Terrorun regional infrastrukturunun zəiflədilməsi koqnitiv məğlubiyyətə aparmağa yardım edə bilər, amma onu əvəzləyə bilməz.

İsrail hər hansı sənəd imzalamazdan əvvəl Beyrut və Dəməşqdən nə görməlidir?

Təcrübə göstərir ki, diplomatik sazişlər sabit təhlükəsizlik reallığını əvəz etmir. Bu gün belə reallıq effektiv təhlükəsizlik nəzarəti, ərazini əldə saxlamaq və qabaqlayıcı əməliyyatlar aparmaq üçün hərəkət azadlığı hesabına təmin olunur.

Livanda “Hizbullah” müstəqil hərbi qüvvə saxlamağa, dövlətin səlahiyyətlərindən kənarda fəaliyyət göstərməyə və İsrailin şimalındakı icmaları təhdid etməyə davam edərkən İsrail Beyrutdakı hökumətin bəyanatları ilə kifayətlənə bilməz. Sınaq praktik olmalıdır: İsraili təhdid edən hərbi infrastrukturun dağıdılması, yenidən silahlanmanın qarşısının alınması və Livan dövlətinin suverenliyini tətbiq edə bildiyini nümayiş etdirməsi. Bu şərtləri təmin etməyən saziş düşmənin növbəti mərhələyə hazırlaşdığı müvəqqəti fasiləyə çevrilə bilər.

Suriyada vəziyyət fərqlidir, amma prinsip eynidir. Müvəqqəti prezident Əhməd əş-Şara paltarını və danışıq tərzini dəyişmiş ola bilər, amma hələ də həqiqi mövqelərinə bizi inandıra bilməyib. Onun bazasında hələ də cihadçı ideyaların tərəfdarları var.

Bundan əlavə, o, mahiyyət etibarilə Türkiyənin proksisidir; Türkiyə isə prezident Recep Tayyip Erdoğan-ın rəhbərliyi altında regional hegemonluğa can atır və osmanlı tipli, “Müsəlman Qardaşlar” yönümlü güc kimi çıxış etmək iddiasındadır. Bu halda İsrailin ehtiyatlı davranması əsaslıdır. Etimadsızlıq, etimadsızlıq və yenə etimadsızlıq. Maraqlarımız aydındır: Suriyanın İsrailə düşmən qüvvələr üçün bazaya çevrilməsinin və ya silahların keçidi üçün tranzit ölkə olmasının qarşısını almaq, sərhəd bölgələrini təhdidlərdən uzaq saxlamaq və həmin ölkədəki digər maraqlarımızı qorumaq. Hazırda İsrail buna yalnız İsrail Müdafiə Qüvvələrinin yerləşdiyi mövqelərdə mövcudluğunu saxlamaq və təhlükəsizlik üzrə hərəkət azadlığını təmin etməklə nail ola bilər. Regional güc balansındakı dəyişikliklər yeni imkanlar aça bilər. Amma sabit təhlükəsizlik reallığı təkcə sazişlərin imzalanması ilə yaranmayacaq.

Riyad Fələstin dövlətinə aparan yol olmadan normallaşmaya gedərmi və İsrail bu bədəli ödəməlidirmi?

İbrahim Sazişləri sübut etdi ki, İsrail ilə ərəb dövlətləri arasında sülh və əməkdaşlığı İsrail-Fələstin münaqişəsinin həllini hər addımın şərti etmədən də irəli aparmaq olar. Bu, mühüm yeniliklərdən biri idi. Region ölkələri İsrail ilə münasibətlərini təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, texnologiya və regional sabitlik üzrə ortaq maraqlar əsasında qiymətləndirməyə başladılar. Səudiyyə Ərəbistanının da İsrail ilə münasibətlərdə ciddi strateji maraqları var və məncə, bu maraqlar müharibəyə görə yoxa çıxmayıb. Bununla belə, Səudiyyə rəhbərliyinin hansı şərtləri irəli sürəcəyini və onlardan hansılarında güzəştə gedə biləcəyini əvvəlcədən demək iddiasında deyiləm.

İsrail sülh çevrəsini genişləndirməyə və şübhəsiz ki, Səudiyyə Ərəbistanı ilə razılaşmaya nail olmağa çalışmalıdır, amma bunun qarşılığında özü üçün ciddi təhlükəsizlik təhdidi yaratmamalıdır. 7 oktyabrdan sonra Fələstin dövlətinin yaradılmasına regional normallaşmanı mümkün etmək üçün nəzərdə tutulan diplomatik jest kimi yanaşmaq olmaz. Əksinə, belə addım zorakılığın qazanc gətirdiyi barədə Fələstin qavrayışını möhkəmləndirə bilər. Ərəb dövlətləri ilə sülh qarşılıqlı maraqlara və regional reallığın qəbuluna söykənməlidir; təhlükəsizliklə bağlı əsas fərziyyələri çökmüş bir həllin İsrailə qəbul etdirilməsi cəhdinə yox.