Səudiyyə vəliəhdi Məhəmməd bin Salmanın hakimiyyəti sona çatırmı?

Yəmən həmişə Səudiyyə iddialarının məzarlığı olub. Səudiyyə Ərəbistanı üçün şahzadə Xalid bin Sultan “Səhra Fırtınası” əməliyyatının qəhrəmanı idi. Küveytin 100 saatlıq azad edilməsindən sonra səudiyyəlilər hətta kral Əbdüləzizin nəvəsi Xalidin gələcəkdə kral olmasa da, müdafiə naziri ola biləcəyini pıçıldayırdılar. Bu, 2009-cu ildə Xalidin Səudiyyənin Yəməndəki müdaxiləsi olan “Yandırılmış torpaq” əməliyyatına rəhbərlik etməsi ilə dəyişdi. Əməliyyat qısa müddətdə bataqlığa çevrildi və Səudiyyənin alçaldıcı geri çəkilməsi ilə nəticələndi. Səudiyyə Ərəbistanı bir neçə yüz hərbçisini itirdi, onlardan bir neçəsi döyüşdə itkin düşdü. Səudiyyəlilər heç vaxt səhvlərini etiraf etmirlər, amma Xalidin tədricən gözdən düşməsi kral Abdullahın onu günahkar saydığını göstərir.

Kral Salman 2015-ci il aprelin 29-da Məhəmməd bin Nayefi vəliəhd şahzadə təyin etdi. Bin Nayef daxili işlər naziri idi və Səudiyyənin Yəməndəki müdaxiləsinin tərəfdarı sayılırdı. Bin Nayefin yüksəlişi ona husilərə qarşı kampaniyanı daha yaxşı koordinasiya etməyə imkan verdi. Səudiyyənin bombardmanı, hətta ABŞ-ın kəşfiyyat dəstəyi və havada yanacaqdoldurma yardımı ilə belə, fəlakətə çevrildi və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Ərəbistan yarımadasındakı “Əl-Qaidə”nin Cənubi Yəmən üzərindəki nəzarətini aradan qaldırmaq missiyasında uğur qazansa da, Səudiyyə qüvvələri dalana dirəndi. Ər-Riyad silahlı qüvvələrinin nə qədər zəif olduğunu heç vaxt etiraf etməyib, amma kənarlaşdırılma kralın mövqeyini əks etdirir. 2017-ci ildə o, Bin Nayefi oğlu Məhəmməd bin Salmanla əvəz etdi. Bin Salman sürətlə ön plana çıxdı, həmyaşıdlarının sərvətini əlindən aldı və iddialı “Səudiyyə Vizyonu 2030” proqramını işə saldı.

Bin Salman husilərlə bağlı başqa xətt seçdi. O, Səudiyyə Ərəbistanının ABŞ-a etibar edə bilməyəcəyi qənaətinə gəldi. Səudiyyənin mühüm mülki və hərbi infrastrukturuna yüzlərlə husi raket və dron hücumundan sonra Bin Salman husilərlə səssiz anlaşma axtardı. Səudiyyə hakimiyyəti Yəmənə hücumlarını məhdudlaşdıracaq, əvəzində husilər atəşlərini başqa istiqamətə yönəldəcəkdi. Ər-Riyad hətta 2018-ci il Stokholm Sazişini də dəstəklədi. Bu, deeskalasiya pərdəsi altında husi maraqları qarşısında beynəlxalq təslimçilik idi.

İdeoloji düşmənləri yumşaltmaq heç vaxt işləmir. Səudiyyə hakimiyyəti “Əl-Qaidə”yə güzəştə gedəndə də bu, nəticə vermədi. Belə ki, rəsmi dəstək olmasa da, qrupun Səudiyyə Ərəbistanı daxilində hücum etməmək şərtilə ayrı-ayrı donorlardan vəsait almasına imkan verilmişdi. Husilərlə də bu yanaşma işləməyib.

Bin Salmanın son bir ildə Yəmənlə bağlı siyasəti xüsusilə fəlakətli olub. 2025-ci il dekabrın 30-dək Cənubi Yəmən böyük ölçüdə sabit idi. Aydərus Zübeydinin Cənub Keçid Şurası hamı tərəfindən qəbul olunmasa da, geniş populyarlığa malik idi. Resurs çatışmazlığına baxmayaraq, effektiv idarəçilik edir və Şimali və Cənubi Yəmən arasındakı köhnə sərhədin o tayında Bab əl-Məndəb sahilindəki Moxada yerləşən Tariq Salehin Milli Müqaviməti kimi qruplarla əməkdaşlıq edirdi. Cənub Keçid Şurasını Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri hazırlasa da, qrupun sabitliyi bir neçə əmirlik müşaviri istisna olmaqla, hamısının geri çəkilməsinə imkan vermişdi. Cənub Qüvvələri tədricən nəzarəti möhkəmləndirir, Omanın və Yəmən “Müsəlman Qardaşlar”ının Hədrəmaut üzərindən husilərə İran silahlarının gəlirli qaçaqmalçılığının qarşısını alırdı.

Bin Salman Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə şəxsi rəqabətini strateji sabitlikdən üstün tutdu və Yəmən “Müsəlman Qardaşlar”ı olan “İslah”dakı müttəfiqlərini irəli çəkməyə çalışdı. Bu isə husiləri cilovlamağa qadir yeganə qüvvəni sıradan çıxarmaq anlamına gəlsə belə, o, bu xəttdən geri çəkilmədi. O, Səudiyyə təyyarələrinə Cənub Keçid Şurasını bombalamaq əmrini verdi, sonra isə Cənub liderlərinin saxlanılmasını tapşırdı. Bin Salmanın əlaltıları Mukalla və Ədənə daxil oldu, ancaq yerli əhali onları legitim qüvvə yox, daha çox işğalçı kimi görürdü. Onların heç birinin idarəçilik qabiliyyəti yox idi və cənubda təhlükəsizlik sistemi çökdü. Moxa isə getdikcə təcrid olundu, çünki Saleh artıq Ədənin dəstəyinə arxalana bilmirdi.

Məhz buna görə 2026-cı il sentyabrın 10-da, cəmi bir həftədən bir qədər çox müddət ərzində husilər Moxanı ələ keçirdilər. Ağ Ev Yəməni önəmsiz göstərməyə çalışa bilər, 11 sentyabr terror aktlarının 25-ci ildönümü xəbərləri kölgədə qoya bilər, ancaq bir həqiqəti gizlətmək mümkün deyil. Moxanın itirilməsi husilərin son illərdəki ən mühüm qələbəsidir.

Bunun bədəlini beynəlxalq ictimaiyyət ödəyəcək. Əvvəllər husilər Bab əl-Məndəbdəki gəmiçiliyə Tihamə sahilindən içəridəki dağlardan hücum edə bilirdilərsə, indi onlar strateji boğazın üzərində oturublar və daha asanlıqla mina qoya, gəmilərə qarşı sualtı vasitələrdən, həmçinin qısamənzilli, birbaşa görmə xəttində işləyən dronlardan istifadə edə bilərlər. Qısası, husilərin Moxanı ələ keçirməsi İranın dəstəklədiyi qüvvələrə Bab əl-Məndəbi pozmaq baxımından İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) Hörmüz boğazı üzərində malik olduğu imkanın eynisini verir.

Bin Salman bu fəlakəti başqa siyasi seçimləri ilə daha da dərinləşdirib. O, həm Somalilendi zəiflətməyə çalışıb, həm də Sudandakı vətəndaş müharibəsində Sudan Silahlı Qüvvələrinin generalı Əbdülfəttah əl-Burhanı irəli çəkməyə cəhd edib. Səudiyyə siyasətini formalaşdıran ortaq məxrəc Bin Salmanın Əbu-Dabinin etdiyinin əksini etmək istəyidir. Somalilendi təcrid etməklə isə Bin Salman Bab əl-Məndəbin açıq saxlanıla biləcəyi yeganə dayaq nöqtəsini təcrid edir. Burhan da Səudiyyənin pulunu və silahını məmnuniyyətlə götürür, amma eyni zamanda husilərin Port-Sudandan fəaliyyət göstərməsinə şərait yaradır. Bu da Səudiyyənin Qırmızı dənizdəki Yənbu limanından neft axınını risk altına salır.

Bin Salman buna görə heç kimi günahlandıra bilməz. Atası demensiyadan əziyyət çəkir, özü isə hətta Səudiyyə standartları ilə də görünməmiş səviyyədə nəzarət toplamağa çalışıb. Bin Salmanın Yəmənlə bağlı verdiyi hər bir qərarı eqo və cahillik formalaşdırıb və bunun bədəlini bütün səudiyyəlilər ödəyəcək. Atası vəfat edəndə Bin Salman yenə də kral ola bilər, ancaq Yəməndəki fəaliyyəti onun legitimliyini darmadağın edib. Bununla belə, bıçaqlar siyrilib və yaxın vaxtlarda saray çevrilişi baş verə bilər.