Əli əz-Zeydi Adil Əbdülmehdinin səhvlərini təkrarlayırmı?

İraqda seçkilər realdır. Ola bilsin, bu, yeganə ərəb ölkəsidir ki, seçki məntəqəsinə yollanarkən nə siyasətçilərin, nə də adi vətəndaşların yeni baş nazirin kim olacağı barədə heç bir təsəvvürü yoxdur. Ancaq hökumət başçısının seçilməsi İraqın siyasi partiyaları və onların çox vaxt seçilməmiş ağsaqqalları arasında aylarla davam edən danışıqlar prosesidir.

Şiə siyasi qruplaşması və ən çox səs toplayan blok olan Koordinasiya Çərçivəsinin (Coordination Framework) daha tanınmış namizədləri dəstəkləyən fraksiyalar arasında çıxılmazlıq yarandıqdan sonra Əli əz-Zeydini öz “konsensus namizədi” elan etməsindən təxminən altı ay keçir. Prezident Nizar Amidi həmin axşam, konstitusiyanın müəyyən etdiyi son müddətə az qalmış onu təyin etdi.

ABŞ qüvvələri Bağdada “şok və dəhşət” zərbələri endirib Səddam Hüseynin dörddə bir əsrlik hakimiyyətinə son qoyanda əz-Zeydinin cəmi 16 yaşı vardı. İraqlıların 52 faizi Səddamın devrilməsindən sonra doğulub, bir çoxları isə əz-Zeydi kimi yeni sistem şəraitində yetkinlik yaşına çatıb. Əz-Zeydi zirək idi, siyasi əlaqələr qurdu, məharətlə manevr etdi və himayədarlıq oyununu oynadı. Son illərdə müəyyən irəliləyişlərə baxmayaraq, İraq dünyanın ən korrupsioner ölkələri sırasında qalır.

Necə ki bəzi sünni ərəb iş adamları Səddam dövründə varlanmışdı və bir çox kürd iş adamı dolanışığını və müqavilələrini Kürdüstan Demokrat Partiyasının lideri Məsud Bərzaninin himayədarlığına borcludur, əz-Zeydi də şiə yeni varlılarının ən uğurluları arasında idi.

O, 15 şirkətdən ibarət konqlomerat olan Al-Oweis Group-un sahibi və rəhbəri, dövlətin ərzaq talonu sisteminə ərzaq tədarükü və İraq ordusuna qida xidmətləri proqramının podratçısı idi. Parlamentin bir çox üzvü həm bu qurumu, həm də onun 2016-cı ildə yaratdığı Al-Janoob İslam Bankını korrupsiyada ittiham edirdi. O, həmçinin 2017-ci ildə təsis olunmuş, kənd təsərrüfatı, daşınmaz əmlak, bank işi, informasiya texnologiyaları, media, logistika və günəş enerjisi sahələrində maraqları olan Al-Watania, Milli Holdinq Şirkətinin sədri idi; həmçinin Taawon hipermarketlərində və neft xidmətləri sahəsində də maraqları vardı. O, Al-Shaab Universitetinin və Ishtar Medical Institute-un idarə heyətlərinə sədrlik edirdi.

Əz-Zeydinin təyinatının arxasındakı məntiq ondan ibarət idi ki, o, İraq siyasətinə yeni sima və daha praktik yanaşma gətirə bilər. Ağ Ev onu iki səbəbə görə dəstəklədi: birincisi, o, İraqın suverenliyini dəfələrlə şəxsi mənfəət naminə İrana satmış korrupsioner və məzhəbçi keçmiş baş nazir Nouri al-Maliki deyildi; ikincisi, əz-Zeydi İranın dəstəklədiyi silahlı qrupların tərksilahına ciddi yanaşacağına söz vermişdi. Əz-Zeydi bu öhdəliyi Ağ Evdə Prezident Donald Trump-la birgə keçirdiyi mətbuat konfransında da təkrarladı: “Heç bir fraksiyanın mövcudluğuna ehtiyac yoxdur. … Biz heç bir qurumun dövlətin nəzarətindən kənarda silah daşımasını heç vaxt qəbul etmirik.”

Bu, xam xəyal idi. Əz-Zeydi Koordinasiya Çərçivəsinin qapalı iclasında keçmiş Baş nazir Mohammad Shia al-Sudani-nin seçimi ola bilərdi, ancaq əz-Zeydi həm siyasi yüksəlişini, həm də sərvətini Maliki-yə borclu idi. Sələfləri kimi, əz-Zeydi də ABŞ prezidentinə onun eşitmək istədiyini dedi, sonra isə əksini etdi. Trump-ın İranla imzaladığı Anlaşma Memorandumu (Memorandum of Understanding) həm əz-Zeydinin üzərindəki təzyiqi azaltdı, həm də Maliki-ni və Hadi al-Amiri, Qais al-Khazali və Qubad Talabani kimi digər İranyönlü proksi liderləri inandırdı ki, onlar Amerika təzyiqindən daha uzun müddət davam gətirə bilərlər.

Əz-Zeydi nəinki Badr Corps, Kataib Hezbollah və Asa’ib Ahl al-Haq-ı cilovlamaq barədə verdiyi vədlərə müqavimət göstərib, hətta onun ofisi getdikcə daha çox İranın yeni nüfuz kanallarına yardım etməyə çalışır.

Məsələn, Advisory Commission-un sədri və əz-Zeydinin Internet Governance Forum Iraq-dakı nümayəndəsi Yusuf Khalaf Yusuf Supercell, Enkidu və TeleCore-a verilmiş müqavilələri ləğv etdirmək üçün addımlar atıb. Halbuki bu şirkətlər birlikdə İraqın Çin komponentləri və ya ScopeSky, yaxud EarthLink Telecommunications (Amerika şirkəti EarthLink LLC ilə heç bir əlaqəsi yoxdur) kimi İranın kommersiya proksiləri tərəfindən komprometasiya olunmamış yeganə rabitə şəbəkəsini qururlar.

Təhlükə təkcə əz-Zeydinin səmərəsizliyi və ya qəsdən aldatması deyil, təkcə Bağdadda artan İran təsiri də deyil. Əz-Zeydinin Maliki-yə yarınmaq üçün özünü satmağa hazır olması indi bütün İraqı təhlükə altına atır.

2018-ci ilin yayında Bəsrədə çirklənmiş su 100.000 nəfəri xəstəxanaya saldıqdan və daha minlərlə adamı xəstələndirdikdən sonra etirazlar alovlandı. Bir çox amerikalı şiələri İranın proksiləri kimi karikaturalaşdırsa da, İraq şiələrinin çoxu İrana nifrət edir. Etirazlar İran konsulluğunun yandırılması ilə yekunlaşdı.

2018-ci ilin oktyabrında, seçkilərdən beş ay sonra Adel Abdul Mahdi baş nazir kimi ortaya çıxdı. Abdul Mahdi tanış sima idi, 76 yaşı vardı və neft naziri, maliyyə naziri, eləcə də vitse-prezident vəzifələrində çalışmışdı. Tam mənada sistem adamı olduğuna görə iraqlılar ona elə də ciddi “bal ayı” dövrü vermədilər.

İraqın təhsilli əhalisi var, ancaq universitetləri dövlətin və özəl sektorun mənalı işlə təmin edə biləcəyindən daha çox məzun buraxır. 2019-cu ilin sentyabrında işsiz məzunlar oturaq aksiyalar keçirdi, təhlükəsizlik qüvvələri isə onları su şırnaqları ilə dağıtmağa çalışdı. Ardınca Abdul Mahdi “İslam Dövləti”nə qarşı mübarizədə xalq arasında populyar olan komandir, general-leytenant Abdul-Wahab al-Saadi-ni vəzifəsindən uzaqlaşdırdı. Qəzəb pik həddə çatdı və oktyabrın 1-də gənc şiələr Bağdadda və İraqın cənubunun müxtəlif bölgələrində “Nurid watan” (“Vətən istəyirik”) şüarı altında yürüşlər keçirdilər. Bu, hakim şiə dini partiyalarını korrupsioner, daha geniş siyasi sistemi isə, partiya rəhbərlərinin alverinin xalqın iradəsini üstələdiyi üçün, insanları siyasi təmsilçilik hüququndan məhrum edən sistem kimi rədd edirdi. Hərəkat İraq və Şam (Levant) ərəbcəsində oktyabr ayını bildirən sözə uyğun olaraq Tishreen adı ilə tanındı.

Cavab amansız oldu. İranyönlü təhlükəsizlik qüvvələri izdihamın üzərinə real güllə ilə atəş açdı və Abdul Mahdi interneti bağladı. Silahlı qruplar fəalları oğurladı. Məlumata görə, İranın “Qüds” qüvvələrinin rəhbəri Qassem Soleimani repressiyaları koordinasiya etməyə kömək üçün Bağdada uçmuşdu. Etirazçılar Kərbəla və Nəcəfdəki İran konsulluqlarına hücum etdilər. Noyabrın 28-də təhlükəsizlik qüvvələri Nasiriyyədə bir neçə onlarla etirazçını gülləbaran etdi. Ertəsi gün böyük ayətullah Əli əs-Sistaninin (Ali al-Sistani) cümə xütbəsində parlamenti hökumətə dəstəyini yenidən nəzərdən keçirməyə çağırmasından sonra Abdul Mahdi istefasını elan etdi, ancaq 2020-ci ilin mayınadək postunda qaldı, həmin vaxt keçmiş vətəndaş cəmiyyəti fəalı, sonradan kəşfiyyat rəhbəri olmuş Mustafa al-Kadhimi vəzifəyə gəldi.

Al-Kadhimi fəalları məyus etdi. O, xarizmatik deyildi, onun aparatı korrupsioner idi və sakitlik müqabilində İrana giriş imkanı verdi. Onun dövründə demək olar ki, islahat aparılmadı. Kütlələrdən çox Maliki-ni önə çəkməklə əz-Zeydi də eyni şəkildə iraqlıları məyus edir. Təhlükə ondadır ki, islahat vədinə bir dəfə inanmış iraqlı etirazçılar bir daha aldadılmayacaqlar. Yeni bir Tishreen hərəkatı baş qaldırsa, etirazçılar bütün sistemi hədəfə alacaq ki, bu da İraqın çöküşü və qonşu dövlətlərin müdaxiləsi riskini potensial olaraq artırır.

Mahiyyətcə, bu, od-alov tufanı olacaq. İndi sual budur: əz-Zeydi ona yalan danışdığı və yanğınsalanlara benzin satışından qazanc götürdüyü halda Trump kənarda dayanacaqmı?