Körfəz ölkələrində əmək islahatları: dəyişiklik nə qədər realdır?

Körfəz ərəb dövlətləri iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə, infrastruktura və qlobal investisiyalara milyardlarla dollar yatırır. Ancaq bu transformasiyanın böyük hissəsi hələ də onun fiziki, maliyyə və sosial xərclərinin qeyri-mütənasib payını daşıyan miqrant işçilərdən asılıdır. Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrinin hər biri xarici işçinin hüquqi statusunu yerli sponsora bağlayan kəfalə (kafala) sistemində islahatlar aparıb, lakin miqrantların üzləşdiyi problemlər daha dərindir. Miqrant iqtisadiyyatı çox vaxt işə qəbul borcunu, mənzil xərclərini və inzibati məsrəfləri onsuz da ailədən ayrılıq, sağlamlıq riskləri və iş təminatının qeyri-müəyyənliyi ilə üzləşən işçilərin üzərinə yükləyir, inkişafın bəhrələri isə elitaya çatır.

Son on ildə dövlətlər əmək sahəsində islahatlar həyata keçirib, o cümlədən əməkhaqqının qorunması sistemləri, iş saatlarına məhdudiyyətlər, əməyin mühafizəsi ilə bağlı müddəalar, habelə işi dəyişmək və ya ölkəni tərk etmək üçün hüquqi mexanizmlər tətbiq olunub. Ancaq qanunların mövcudluğu onların həmişə işlədiyi demək deyil. Suallar belədir: Aşağı maaşlı miqrant işçilər öz hüquqlarından istifadə etməyə cəhd edəndə nə baş verir? Onlar ödənilməmiş əməkhaqqını tez geri ala bilirlərmi? Hüquqi statusu və ya gəliri itirmək riski olmadan sui-istifadə edən işəgötürəndən ayrıla bilirlərmi? Yeni inzibati xərclərə düşmədən iş yerini dəyişə bilirlərmi? İşəgötürənin verdiyi yaşayış sahəsi əlindən alınanda alternativ mənzil xərclərini qarşılamağa imkanları varmı? Bəs işçi illərlə davam edən peşə təsirindən sonra xəstələnəndə və ya əlil olanda, xüsusən də fəsadlar iş münasibətləri bitdikdən sonra üzə çıxanda nə baş verir?

Bir çox miqrant işçi hələ işə başlamazdan əvvəl xərclərlə üzləşir. İşə qəbul agentləri xeyli məbləğ tələb edə bilər, bu da bəzi işçiləri ilk maaşını almamış borca salır. Qanunlar işçilərdən işə qəbul haqqı alınmasını qadağan edə bilər, ancaq işçilərin qeyri-qanuni ödənişlərə etiraz etmək üçün nə danışıqlar gücü, nə də zəruri məlumatı olur. Təyinat ölkəsinə çatdıqdan sonra vizalar, yaşayış sənədləri, tibbi müayinələr, nəqliyyat, mənzil və digər tələblər işçilər üçün xərc yarada bilər, xüsusən də işəgötürənlər işə başlama (onboarding) xərclərini işçinin üzərinə keçirəndə. İşçi kağız üzərində yaxşı görünən əməkhaqqı ala bilər, amma miqrasiya ilə bağlı xərclərdən, borcun qaytarılmasından və pul köçürmələrindən sonra əlində xeyli az vəsait qalır.

Mənzil məsələsi kor nöqtədir. Körfəz ərəb ölkələrində inkişaf dəbdəbəli qüllələrdə və baş plan üzrə salınmış şəhərlərdə görünür, ancaq işçilərin yaşadığı yerlər sıxlıq, antisanitariya və uzaqlıq problemi ilə üz-üzə qala bilər. İşəgötürənin təqdim etdiyi mənzil asılılıq yaradır: işini itirmək həm gəliri, həm də yaşayış yerini itirmək deməkdir.

Rəsmi hüquqi müdafiə ilə praktik müstəqillik arasındakı fərqi göstərən digər bir məsələ işəgötürənlərin işçilərin pasportlarını saxlamasıdır. Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrində işəgötürənlərin işçilərin pasportunu saxlamasına dair hüquqi məhdudiyyətlər mövcuddur, ancaq qaydalar və onların icrası ölkədən və işçi kateqoriyasından asılı olaraq xeyli fərqlənir.

Milyonlarla miqrant işçi ailəsini dolandırır. Aşağı maaşlı işçilər demək olar ki, həmişə ailələrini arxada qoymağa məcbur olur. Uşaqlar valideynlərindən ayrı böyüyür və məşğulluq şəraiti pisləşəndə belə pul göndərmək təzyiqi stressi artırır. Etik olmayan davranan işəgötürənə qarşı çıxmaq təkcə işi itirmək deyil, həm də işçinin ailəsinin maliyyə gələcəyini riskə atmaq demək ola bilər.

Risklər xüsusən tikinti və meqalayihələrdə daha kəskin olur. Dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən layihələr podratçı və subpodratçıların bir neçə pilləsindən keçir. İran müharibəsi kimi hadisələr hökumətləri layihələri təxirə salmağa, ixtisar etməyə və ya dayandırmağa vadar edəndə, maliyyə itkiləri əməkhaqqı ödənilməyəndə, yaxud iş və yaşayış yeri kəsiləndə heç bir çıxış yolu olmayan işçilərin üzərinə axır.

Xəstəlik problemi qalır. İşəgötürənlər yay aylarında iş saatlarına qoyulan məhdudiyyətlərə həmişə əməl etmir. Müəyyən edilə bilən iş yeri qəzaları üçün nəzərdə tutulan kompensasiyalar iş münasibətləri bitdikdən sonra üzə çıxan yığılan (kumulyativ) xəstəlikləri və ya əlilliyi nəzərə almır.

Hüquqların kağız üzərində rəsmən mövcud olması onların real, mənalı islahata çevrildiyi anlamına gəlmir. 2025–26-cı illərdə Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrində əmək hüquqlarının pozulması davam edib. Səudiyyə Ərəbistanında Dəmmam mərkəzli bir şirkət 53 nepallı işçini işsiz, maaşsız və yeməksiz vəziyyətdə qoyub. Başqa bir hadisə filippinli qadın ev işçilərinin həddindən artıq iş yükü, istismar və cinsi zorakılıqla üzləşməsi ilə bağlı olub. Küveytdə bir çox ev işçisi evdə qapalı saxlanılma, əməkhaqqının gecikdirilməsi və digər sui-istifadə halları ilə üzləşir.

ABŞ maliyyə qurumları və investorları Körfəz ərəb kapitalı və suveren sərvət fondları ilə getdikcə daha çox təmasda olduqca, şübhəli əmək təcrübələri kommersiya və reputasiya risklərini, eləcə də təchizat zəncirinin şəffaflığı ilə bağlı riskləri artırır. ABŞ diplomatlarına bu barədə hesabat hazırlamaq, tənzimləyicilərə isə kağız üzərindəki islahatların reallığa çevrilməsini təmin etmək vəzifəsinin verilməsi qısa müddətdə müdaxiləçi və ya baha görünə bilər, ancaq belə tənzimləməni görməzdən gəlmək gələcəkdə təkcə miqrant işçilər üçün deyil, onların əməyindən yararlanmaq istəyən investorlar üçün də qat-qat böyük problemlər yarada bilər.