Sistan və Bəlucistanda hücumlar artır, İranın qüvvələri çarəsiz görünür

İranın cənub-şərqində yerləşən Sistan və Bəlucistan vilayətində narazılıq artır. Separatçı “Cəyş əl-Ədl” 2025-ci ilin dekabrından bəri hökumət əməkdaşlarına və icmanın rejim tərəfdarı üzvlərinə qarşı hücumlarını artırıb, İran İslam Respublikası isə hücumların artmasını indi “bəzi ərəb dövlətləri” ilə izah edir.

Sistan və Bəlucistan minilliklərdir İran dövlətinin tərkibindədir və iranlılar üçün simvolik, duyğusal dəyər daşıyır. İranın X-XI əsrlərə aid milli eposu “Şahnamə”nin (Book of Kings) qəhrəmanı Rüstəmin guya Sistandan olduğu bildirilir.

Bəluclar Qərbdə nisbətən az diqqət çəkir, həm Tehrandan uzaqda yaşamaları, həm də ayrıca dillərinin olması buna təsir edir. Bununla belə, rejim əleyhinə fəaliyyətlərdə ən zorakı xətt məhz onlara məxsus olub. İran cənub-şərq sərhədini 1871-ci ildə, Britaniya Hindistanı ilə həmsərhəd olduğu dövrdə Qoldsmid xətti (Goldsmid Line) boyunca müəyyənləşdirib. 1959-cu ildə qabaqcıl xəritəçəkmə vasitələrindən istifadə edən İran və yeni yaranmış Pakistan sərhədi daha dəqiq xətlərlə müəyyənləşdirdi və bu, faktiki olaraq 10 milyon bəlucu İranla Pakistan arasında böldü. Bəluclar öz vilayətlərində çoxluq təşkil edir və onların böyük əksəriyyəti sünnidir, hətta kürdlər belə məzhəb xətləri üzrə bölünüb. Sərhəd bölgəsi keçiricidir, bu da hər iki ölkənin bəluc bölgələrinin zaman-zaman o biri tərəfdəki üsyançılar üçün təhlükəsiz sığınacağa çevrilməsinə şərait yaradır.

İranın bəluc problemi mərhələlərlə alovlanıb. 2003-2011-ci illər arasında bəluc millətçi Riqi şəbəkəsi, yaxud “Cundullah” bir sıra əməliyyatlar həyata keçirdi. Bunlara rejim qüvvələrinə hücumlar, mülki yük maşını sürücülərinin oğurlanması və şiə məscidlərinin partladılması daxil idi. Qrup 2005-ci ildə liderlərindən biri Əbdülməlik Riqinin (Abdolmalek Rigi) hökumət agenti olan qayınının başını kəsdiyi videonu yayması ilə gündəmə gəldi.

2010-cu il fevralın 23-də İran qırıcıları havaya qalxaraq Dubaydan Qırğızıstanın Bişkek şəhərinə uçan mülki sərnişin təyyarəsini enməyə məcbur etdi. İran qüvvələri saxta pasportla səyahət edən Riqini həbs etdi və az sonra onu edam etdi; “Cundullah” həmin ilin sonunda dağıldı.

2012-ci ildə “Cundullah”un üzvləri “Cəyş əl-Ədl”i yaratdılar; bu qrup sələfindən fərqli olaraq rejimlə əlaqələrinə görə mülki şəxsləri hədəfə alıb. Onun Zahidan məhkəmə binası kimi dövlət obyektlərinə hücumları sıravi iranlıların ölümünə səbəb olsa da, qrup heç vaxt təsadüfi mülki şəxsləri hədəf seçməyib.

Qanlı cümədən, yəni rejimin 2022-ci il sentyabrın 30-da Zahidanda 96 etirazçını qətlə yetirməsindən sonra Sistan və Bəlucistanda nəsə dəyişdi. Qırğın Zahidanda məşhur sünni imam olan Mövlavi Əbdülhəmidin (Molavi Abdolhamid) etiraza çağırışından sonra baş verdi. Rejim ölənlərə görə “Cəyş əl-Ədl”i günahlandırsa da, “Cəyş əl-Ədl” ittihamı rədd etdi. Əbdülhəmid də bununla razılaşdı: “Ölkənin rəsmiləri və səlahiyyətliləri, silahlı qüvvələrə komandanlıq edən İslam Respublikasının ali rəhbəri - hamısı məsuliyyət daşıyır və [onlardan heç biri] məsuliyyəti inkar edə bilməz”.

Ali rəhbər vilayətlərdəki nümayəndələri vasitəsilə cümə namazı imamlarını təyin edir. Əbdülhəmidin populyarlığına görə Əli Xamenei onu vəzifədən uzaqlaşdırmaqdan çəkindi, lakin rejimin 2023-cü ildə onu zəhərləməyə cəhd göstərdiyi iddia edilir. Hökumət bunun əvəzinə vilayətin kiçik şəhəri Mircavədə cümə namazı imamını Əbdülhəmidi dəstəklədiyinə görə həbs etdi. Xameneinin vilayətdəki nümayəndəsi daha sonra onu rejimə yaxın varislə, Məhəmməd Ənvər Riqi (Mohammad Anvar Rigi) ilə əvəzlədi, amma yerli əhali Məhəmməd Ənvəri, sünni bəluc olub-olmamasından asılı olmayaraq, əməkdaş kimi görürdü.

2025-ci il dekabrın 11-də “Cəyş əl-Ədl” üç digər bəluc qrupu ilə birləşərək vahid cəbhə - Xalq Döyüşçüləri Cəbhəsi (People’s Fighters Front, həmçinin Popular Fighters Front və Popular Resistance Fighters kimi tərcümə olunur) yaratdığını elan etdi. İslamçı bəluc qrupu olan “Ənsar əl-Furqan” qoşulmaqdan imtina etdi. Bundan sonra hücumlar kəskin artdı. Sonrakı onlarla insidentin məsuliyyətini “Cəyş əl-Ədl” öz üzərinə götürüb, başqa hücumlar isə sahibsiz qalıb. Məsələn, 2026-cı il iyulun 20-də naməlum qrup Məhəmməd Ənvər Riqini sui-qəsdlə öldürdü. 2026-cı il sentyabrın 15-də naməlum şəxslər rejim tərəfdarı olan daha bir cümə namazı imamı Yusif Gürgici (Yousef Gorgij) sui-qəsdlə öldürdü.

Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasına yaxın olan Nour News hücumların artmasını ərəb dövlətləri ilə əlaqələndirib. Nəşr yazır: “Etibarlı təhlükəsizlik mənbələri [Nour News-a bildiriblər ki, onlar] [cənub-şərqdə] fəaliyyət göstərən silahlı qruplara xarici dəstəyin açıq-aşkar əlamətlərini və bəzi ərəb dövlətlərinin onların təchizatındakı rolunu aşkarlayıblar”. Nəşr ayrıca ərəblərin guya “Sipah-e-Sahaba və Ceyş-e Məhəmməd”ə “canlı qüvvə, maliyyə resursları, kəşfiyyat və hərbi imkanlar vasitəsilə” dəstək verdiyini vurğulayır. Nour News-un məlumatına görə, qrupların ümumi üzvlərinin sayı 50.000-i ötür və “onlardan 1.500-ü İran daxilində yerləşdirilib”.

Bu qrupların heç biri yeni yaradılmış Xalq Döyüşçüləri Cəbhəsinin üzvü deyil, halbuki son hücumların bir çoxunun məsuliyyətini məhz həmin cəbhə öz üzərinə götürüb. Rejimin, qəribə rəqəmlər təqdim etsə də, doğru vurğuladığı məqam odur ki, müxtəlif dəstək mənbələrinə malik çoxsaylı xırda qrupların mövcudluğu rejimin əks-tədbirlərini çətinləşdirir.

İran İslam Respublikası çıxılmaz vəziyyətdə görünür. Birincisi, yerli əhali, o cümlədən bəluc olan hüquq-mühafizə əməkdaşları və bəzi təhlükəsizlik qüvvələri Qanlı cümədən sonra bu qruplara qarşı sərt addımlar atmağa daha az həvəsli olublar. İkincisi, İranın təhlükəsizlik qüvvələri resurs çatışmazlığı, xarici və daxili təhdidlərin artması səbəbindən həddən artıq yüklənib. Nəhayət, rejim paranoyakdır deyə, bu, heç kimin onun ardınca düşmədiyi anlamına gəlmir. Həlledici məqam budur ki, bu hücumlara görə adətən Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (MKİ) və Mossad-ı yox, ərəbləri günahlandırması rejimin hər şeyi uydurmadığını göstərir.

Ərəb dövlətlərinə yönələn ittiham son illərdə ikinci belə haldır. 2024-cü il yanvarın 16-da İran Pakistan ərazisindəki “Cəyş əl-Ədl”ə qarşı raket zərbələri endirdi. Pakistan iki gün sonra cavab verdi. Bu, İran-İraq müharibəsindən bəri İran torpağına edilən ilk xarici konvensional hücum idi. İran rejimi zəiflədikcə, bu cür yerli hərəkatların sayı böyük ehtimalla həm artacaq, həm də güc baxımından konsolidasiya olunacaq.