Tehranda küçə etirazları İranda daxili qarşıdurma yaradıb

“Epic Fury” əməliyyatı dövründə İran İslam Respublikası tərəfdarlarını güc nümayiş etdirmək və ictimai məkanları rejim əleyhinə etirazçılardan nəzarətdə saxlamaq üçün gecələr küçələrə çıxmağa çağırırdı. Rejimin ən ifratçı qüvvələri bu dalğaya sahibləndi və artıq ondan əl çəkmək istəmir. Aylar sonra gecə aksiyaları davam edir, indi isə rejim rəsmilərini yetərincə coşqu göstərməməkdə qınayır və bu, rejimin daxilində parçalanmaya səbəb olur.

Bu nümayişçilər əsasən sərt xətt tərəfdarı, keçmiş nüvə danışıqları üzrə baş müzakirəçi Səid Cəlilinin rəhbərlik etdiyi “Peydari” Cəbhəsi ilə əlaqəlidir; Cəlili İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu daxilində müəyyən çevrələr arasında populyardır. Çıxışçılar sırasında mərhum prezident İbrahim Rəisinin administrasiyasından keçmiş rəsmilər mütəmadi yer alır. Rəisi nümayişçilər arasında demək olar ki, mifik fiqura çevrilib. Natiqlər keçmiş prezidentin qısa fəaliyyət dövründən hekayələr danışaraq onu müdrik, fəzilətli və qətiyyətli lider kimi yüksəldir, bunu isə onların fikrincə, müharibəni birbaşa davam etdirmək əvəzinə əvvəlcə Anlaşma Memorandumunu qəbul edib, sonra da hazırkı qeyri-sabit tarazlığa razılaşmaqla İran İslam Respublikasını satan indiki qərarvericilərlə müqayisə edirlər.

Nümayişçilərin ən çox hədəfə aldığı şəxs keçmiş prezident Həsən Ruhanidir. Mitinqlərdə insanlar onu söyür, hətta onu Şeytan adlandıran plakatlar qaldırırlar. Qəzəbin səbəbi odur ki, Ruhani 2015-ci il nüvə sazişini – Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planını müdafiə edib və müharibənin dayandırılmasının, rejimin isə iranlıların gündəlik qayğılarına cavab verə biləcək şəkildə yenidən istiqamətləndirilməsinin lehinə çıxış edib.

Atəşkəs qüvvəyə mindikdən az sonra nümayişlərin dayandırılması çağırışları səslənməyə başladı. Ancaq İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun aparıcı fiqurları aksiyaları müdafiə edib. Tehran komandanı mahiyyətcə deyib ki, xalq çıxmaq istəyirsə, onlar davam edəcək.

Təhlükəsizlik-siyasət isteblişmentinə yaxın “Nour News” nümayişlərə istinadla “‘Milli zərurəti’ küçədən səkiyə necə sürgün etməli” (“How to Exile the ‘National Imperative’ from Street to the Sidewalk”) başlıqlı məqalə dərc edib. Məqalədə iddia olunur ki, müdafiə “milli zərurət”dir, hərbi, diplomatik və ictimai cəbhələr isə müdafiə üçbucağının üç tərəfini yaradır. “Son iki müharibənin təcrübəsi göstərdi ki, raketlər və müdafiə sistemləri ictimai dəstək olmadan çəkindiriciliyi təmin etmir”, – redaksiya yazısında bildirilir, lakin davam edən gecə tədbirləri “siyasi hesablaşmalara” çevrilib və bu, birlik ruhunu aşındırır.

Fikir ayrılığı nümayişlərin özü ilə bağlı deyil, onların nəyə bənzəməsi ilə bağlıdır. “Peydari” Cəbhəsi “qələbəyə qədər müharibə” xəttinə inanır, bu isə İsrailin çökməsi və ABŞ qüvvələrinin regiondan getməsi deməkdir. İsteblişment anlayır ki, hazırkı tarazlıq İranın xeyrinədir və İran bu oyunda uzunmüddətli mövqedən çıxış edir. Daxildə mübahisə həm də rejimin iranlıların islam qaydalarına meydan oxumasına getdikcə daha çox güzəştə getməsi üstündədir.

Prezident Məsud Pezeşkian və spiker Məhəmməd-Bağir Qalibaf iyun razılaşmasına qayıtmağın İranın maraqlarına uyğun olduğunu israrla deyirlər. Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasında ona qarşı səs verən yeganə üzv Cəlili olub. O vaxtkı katib Məhəmməd-Bağir Zolqədrin səsvermə hüququ yox idi. O, sonradan, ehtimal ki, Pezeşkianın istəyi ilə dəyişdirilib.

Daxildə ən mühafizəkar sərt xətt tərəfdarları bir müddətdir narahatdır ki, rejim islami duruşunu itirir. 2026-cı ilin yanvarında etirazçılara qarşı repressiya və müharibədə qazanıldığı düşünülən qələbə onların əhvalını, həmçinin cəmiyyətdə artan dünyəviliyə qarşı müqavimət göstərə biləcəklərinə inamını gücləndirib. İran İslam Respublikası Radio-Televiziyasının keçmiş rəhbəri və Rəisi kabinetinin üzvü Ezzətullah Zərğami tvitində yazıb ki, “The Handmaid’s Tale”i izləyib və oxuyub, bunu “ideoloji rejimlərə xəbərdarlıq” adlandırıb. Maraqlıdır ki, Zərğami İnqilab Keşikçilərinin keçmiş yüksək rütbəli zabitidir və vaxtilə Cəliliyə yaxın olub. Əli Laricaninin sağlığında ona yaxın sayıldığı güman edilən “Khabar Online” bu mövzunu müsbət tonda işıqlandırıb.

Sonda, İran İslam Respublikası Radio-Televiziyasına kimin rəhbərlik edəcəyi ilə bağlı qızışan mübarizə var. Hazırkı rəhbər Peyman Cəbəli Cəlilinin yaxın adamıdır; Cəlili katib olanda Cəbəli Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının media üzrə məsul şəxsi idi. Cəbəlinin beşillik səlahiyyət müddəti bu payız bitəcək. O, rəhbərliyi dövründə mövqeyindən “Peydari”nin baxışlarını təbliğ etmək və tənqidçilərə hücum etmək üçün istifadə edib, hətta Pezeşkian və Qalibafın çıxışlarını senzuradan keçirib.

Rejimin elitası ən sərt xəttin təsirini azaltmağa çalışır. Elə bu həftə məhkəmə hakimiyyətinin başçısı Qulam-Hüseyn Möhsini-Ecei iki Rəisi nazirini korrupsiyada ittiham etməklə “Peydari” Cəbhəsinin qəzəbinə səbəb olub.

Birincisi, “Peydari”nin təsiri dağıdıcıdır və onun siyasət tələbləri absurddur. Bununla belə, Əli Xameneinin prezident seçkisində məğlubiyyətdən sonra Cəliliyə bir dəfə dediyi kimi, Cəlilinin seçiciləri rejimin özəyini təşkil edir və İran İslam Respublikasının yaşaması üçün onlara ehtiyacı var. İkincisi, Keşikçilərin dəstəyi də göstərir ki, “Peydari”nin güclü dayaqları da var.

Rejimin daxili siyasətinin və ümumi istiqamətinin Əli Xameneinin ölümündən sonra dəyişəcəyi əvvəldən bəlli idi; necə ki, Xameneinin özü də sistemi daha çox xarici siyasətə yönəldib, daxildə isə islamçılıqdan uzaqlaşdırmışdı. O öldükdən, oğlu və varisi isə proseslərdən kənarda qaldıqdan sonra indiki güc oyunları İran İslam Respublikasının simasını qarşıdakı illər, hətta onilliklər üçün müəyyənləşdirə bilər.