İranda rejim dəyişikliyi İraqı parçalaya bilər

2026-cı il oktyabrın 20-də İsrailin baş naziri Binyamin Netanyahu bildirib ki, prezident Donald Trump ilə İran rejiminin devrilməsini müzakirə edib. İran İslam Respublikası çökərsə, nə baş verə bilər? Şübhəsiz, Tehranda real rejim dəyişikliyi İraqda böhrana yol aça bilər, əgər milislər, ruhani Müqtəda əs-Sədr və şiələrin ziyarətgah şəhəri Nəcəfdəki dini qurum hökumət üzərində şiə nəzarətini qorumaq və ya ayrılıqçı cənub qurumunu dəstəkləmək üçün bir araya gəlsələr.

Xəbərdarlıq əlamətləri var. 2025-ci il martın 4-də “Kətaib Hizbullah”la (Kata’ib Hezbollah) əlaqəli Hüquq blokundan Hüseyn Münis (Hussein Mounis) şiələr Bağdadda hakimiyyəti itirərsə, şiə çoxluqlu doqquz vilayət üçün müstəqillik təklif edib. Keçmiş baş nazir Nuri əl-Malikinin də qeyd etdiyi kimi, belə bir parçalanma neft sərvətini şiələrin əlində saxlayardı. Bu bəyanatlar 2005-ci ildə irəli sürülmüş cənubda şiə regionu təşəbbüsünü yenidən gündəmə gətirdi, hərçənd söhbət ayrılmadan yox, konstitusion federalizm çərçivəsində layihədən gedirdi.

2003-cü ildə ABŞ-ın işğalından sonra formalaşmış ənənələrə görə, baş nazir postu şiələrə, parlamentin spikeri vəzifəsi sünni ərəblərə, prezidentlik isə kürdlərə verilir, halbuki konstitusiya belə bölgünü tələb etmir. 2006-cı ildə İraq Araşdırma Qrupunun (Iraq Study Group) hesabatında bildirilirdi ki, böyük ayətullah Əli əs-Sistani İraq daxilində şiə siyasi birliyini təşviq edib.

2014-cü ildə “İslam Dövləti”nin (İŞİD) İraqın şimal-qərbinin böyük hissəsini ələ keçirməsi Sistanini şiələri səfərbərliyə çağıran fətva verməyə, Sədri “Sülh Alayları”nı yaratmağa, İranın dəstəklədiyi qruplaşmaları isə müdaxiləyə sövq etdi. Motivlər fərqli idi, amma onlar birgə şəkildə Bağdada və şiə ziyarətgah şəhərlərinə yönələn təhdidə qarşı durdular.

2019-cu ilin etiraz hərəkatı başqa cür çağırış yaratdı. Sistaninin nümayəndəsi siyasi üstünlüyün digər icmalara keçə biləcəyi barədə xəbərdarlıq etdikdən sonra dini qurum baş nazir Adil Əbdülmehdini istefaya getməyə təzyiq göstərdi. Sədrlə əlaqəli “Mavi papaqlılar” etirazçılara hücum etdilər. BMT-nin hesabatına görə, şahidlər 2020-ci ilin fevralında Nəcəfdə yeddi nəfərin ölümünü Sədrlə əlaqəli silahlıların üzərinə yazırdı. Milislər də ölümcül gücdən istifadə edirdi. “Bədr” Korpusunun lideri Hadi əl-Amiri qruplaşmaları onun “oktyabr fitnəsi” adlandırdığı hadisələrə qarşı çıxdıqlarına və siyasi quruluşu qoruduqlarına görə təriflədi, qətlləri isə etiraf etmədi. Hökumət devrildi, amma baş nazir postu üzərində şiə nəzarəti qorunub saxlandı.

İran İslam Respublikası bu quruluşun davamına İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) siyasi qruplaşmalara və kommersiya şəbəkələrinə verdiyi dəstək vasitəsilə kömək edirdi. Tehranda rejimin çökməsi İraqdakı güc strukturlarını silib-süpürməzdi. Nəcəf dini nüfuzunu saxlayardı, Sədr yenə də ardıcıllarına arxalanardı, İranın dəstəklədiyi milislər isə hələ də silahlara, yüz milyonlarla dollara və institusional təsir rıçaqlarına malik olardılar. Baş nazir postunu itirmək qorxusu rəqiblər arasında əməkdaşlığı təşviq edə bilər.

Alternativ variant neft yataqlarına, limanlara, sərhəd keçidlərinə, eləcə də Nəcəf və Kərbəla ziyarətgah şəhərlərinə malik cənub regionuna çəkilmək ola bilər. Bütün bunlardan daxil olan gəlirlərə nəzarət milislərin Tehransız da muxtariyyətini təmin edə bilər.

İran rejiminin çöküşü Çini də öz maraqlarını qorumaq üçün İraqın cənubunda milislərin dominant olduğu bir qurumu dəstəkləməyə sövq edə bilər, xüsusən də Pekin İranla tərəfdaşlığına əvəz axtararsa. Çinin İraq neft yataqlarındakı payı alternativ təsir mənbəyini təmin etmək və neft tədarükünün fasiləsizliyinə zəmanət vermək üçün iqtisadi stimul yarada bilər. Çin dəstəyi iqtisadi və siyasi dayaq verə, cənub regionunun yaşamaq qabiliyyətini gücləndirə və İraqın mümkün parçalanmasını Vaşinqtonla Pekin arasında rəqabət meydanına çevirə bilər.

Körfəz ərəb monarxiyaları üçün silahlı cənub anklavı husilərin yaratdığı təhdidə bənzəyə bilər, bu dəfə Fars körfəzinin şimal sahilində.

Bu ehtimal ABŞ-ın xüsusi nümayəndəsi Tom Barrack və Dövlət katibi Marko Rubionun yürüdülən xəttində strateji kor nöqtəni üzə çıxarır. Vaşinqton milis silahlarının dövlət nəzarətinə keçirilməsi üçün son müddətin 2027-ci il iyunun 30-dək uzadılmasına razılaşıb, danışıqlara və mərhələli inteqrasiyaya üstünlük verib. Ancaq bu anlaşma Dövlət Departamentinin çərçivəsini rədd edən və İranın çöküşündən sonra cənub muxtariyyəti xəttini seçən qruplaşmalara aydın cavab vermir.

Bu təşkilatlar silahlarını siyasi və hərbi sağ qalmanın təminatı sayırlar. Oktyabrın 21-də “Hərəkətün-Nücəba” tərksilahı və siyasi prosesdə iştirakı rədd etdi. Əvvəlki ayrılıqçı bəyanatlar göstərir ki, Bağdadda güc balansı dəyişərsə, bəzi qruplaşmalar ərazi baxımından alternativ ssenarilər barədə düşünür.

Müddətin uzadılması qruplaşmalara maliyyə şəbəkələrini möhkəmləndirmək, siyasi dayaqlarını genişləndirmək və yenidən mövqe tutmaq üçün də vaxt verir. Milislərlə əlaqəli şəxslər hökumətdə yüksək vəzifələr tutduqları halda, onların təşkilatları müstəqil silahlı imkanlarını qoruyub saxlayır. Vaşinqton real tərksilahı təmin etməmişdən əvvəl onlara legitimlik qazandırmaq riski ilə üz-üzədir.

Buna görə də İraqın baş naziri Əli əz-Zeydinin qarşısında təkcə tərksilah məsələsi dayanmayıb. Döyüşçülərin dövlət strukturlarına inteqrasiyası ayrıca komandanlıq zəncirlərini, maliyyələşmə kanallarını və sədaqətləri aradan qaldırmır. Ərazi parçalanmasının qarşısını almaq neft obyektlərinin və vilayət institutlarının silahlı ələ keçirilmədən qorunmasını tələb edir.

İran rejiminin çöküşü İraq üçün milislərin təsirini sındırmaq və 2003-cü ildən miras qalmış məzhəbi ənənələrdən kənara çıxmaq baxımından fürsət yarada bilər. Ancaq ləngimə milisləri rəqabəti arxa plana atmağa və silahlarını, siyasi üstünlüklərini qorumaq üçün cənub regionu layihəsini yenidən canlandırmağa həvəsləndirə bilər. Əsas mübarizə tezliklə bu suala çevriləcək. İran böhranı tərksilahı ölkənin sərhədləri uğrunda çəkişməyə çevirməmişdən əvvəl İraq dövlət hakimiyyətini bərqərar edə biləcəkmi?