İran Nüvə Silahlarının Yayılmamasına dair Müqavilədən çıxmağı müzakirə edir

İranlı siyasətçilər və jurnalistlər ölkənin Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyindəki statusu və Nüvə Silahlarının Yayılmamasına dair Müqaviləyə (NPT) sadiqliyi barədə müzakirələri yenidən gündəmə gətiriblər. 2026-cı il oktyabrın 18-də parlament rəhbərliyinin sentrist üzvü Əhməd Naderi bildirib ki, ali rəhbər Müctəba Xamenei mərhum atasının nüvə silahlarına qarşı fətvasına yenidən baxa bilər. Oktyabrın 24-də isə keçmiş nüvə danışıqçısı Səid Cəlilinin rəhbərlik etdiyi sərtmövqeli “Paydari” Cəbhəsi bəyanat yayaraq İranın müqavilədən çıxmasını tələb edib. Bəyanatda müqavilənin nüvə silahına sahib olanlar və olmayanlar arasında yaratdığı ikipilləli sistemə etiraz edilib, həmçinin vurğulanıb ki, son müharibələr İranın çəkindirmə üçün nüvə silahına ehtiyacı olduğunu sübut edir.

Oktyabrın 31-də Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi, faktiki olaraq İranın baş milli təhlükəsizlik rəsmisi Möhsün Rzai dövlət televiziyasına bildirib ki, İranın müqavilənin tərəfi kimi gələcəyi qeyri-müəyyəndir. Kontekst bunu düşünülməmiş bir bəyanat kimi göstərir və Rzai sonradan sözlərini geri almağa çalışıb. İlkin müsahibə zamanı Rzai vitse-prezident C.D. Vanslə danışıqlarda İranın necə sarsılmaz mövqe tutduğunu qabardıb. Rzai İranın nüvə məsələsinin müzakirəsinə yanaşmasını belə izah edib: “Biz əvvəlcə öz hüquqlarımızı müzakirə edirik, özümüzə məhdudiyyətlər qoymuruq.” O bildirib ki, “NPT-nin tərəfi olan hər bir ölkənin 22 hüququ var. ... Onlar yenidən müharibəyə başlamaq istəyə bilərlər və müharibədən sonra NPT-də qalıb-qalmayacağımız bəlli deyil, amma orada olduğumuz müddətcə 22 hüququmuz var və onları tələb edəcəyik.”

Rzai əlavə edib ki, İranın nüvə doktrinası hələlik dəyişməyib. Noyabrın 1-də xarici işlər naziri Abbas Ərağçi yenidən vurğulayıb: “İran Nüvə Silahlarının Yayılmamasına dair Müqavilənin üzvüdür və bu müqavilə üzrə öhdəliklərinə sadiqdir”, həmçinin bildirib ki, İranın agentliklə münasibətləri gərgin olaraq qalır. Lakin ziyan artıq dəymişdi.

Bununla belə, indi İran rəsmilərinin geniş bir qismi müqavilədən çıxmağı müdafiə edir. Keçmiş xarici işlər naziri Mənuçehr Mottəki, Məsləhət Şurasının katibi Möhsün Əraki və parlamentin bir çox üzvü müqavilədən çıxmaqla bağlı qanun layihəsinin gündəliyə salınmasını tələb edirlər. Parlamentdə təmsil olunan Mottəki hətta iddia edib ki, Xamenei razılaşsa, parlamentin bütün 290 üzvü müqavilədən çıxma sənədini imzalayar.

İslahatçı “Rouydad24” saytı qeyd edib: “NPT-dən çıxmaq tələbi artıq bir neçə parlament üzvü ilə məhdudlaşmır”, əlavə edərək: “Cümə namazı kürsüsündən tutmuş dövlət televiziya və radiosuna, [Məsləhət] Şurasına qədər hamı onu faydasız sayır.” “Rouydad24” keçmişdə yəqin ki, müqavilədən çıxmağa qarşı çıxardı, amma indi fərqli ton tutur. Əvəzində sayt tələsik qərardan çəkindirir və məsləhət görür ki, “əgər İranın nüvə doktrinası dəyişəcəksə”, bu qərar ciddi müzakirələrin nəticəsi olmalıdır.

Bu kursa qarşı səslər də hələ qalır. Parlamentin milli təhlükəsizlik komitəsinin üzvü Əhməd Bəxşayeş Ərdestani xəbərdarlıq edib ki, bu addım İranın nüvə silahına doğru irəlilədiyi təəssüratını yarada bilər. Nəticədə, “beynəlxalq birlik İrana qarşı manevr edə bilər”. Ruhani administrasiyasında nazir işləmiş, bütün tərəflərlə münasibəti olan və nüfuzlu ruhani Əhməd Cənnətinin oğlu Əli Cənnəti bildirib: “İranın NPT-dən çıxmalı olduğunu deyən şəxslər bu bəyanatın milli maraqlara nə dərəcədə zidd olduğunu bilmirlər.” O xəbərdarlıq edib: “Hətta bu barədə danışmaq belə səhvdir və mahiyyətcə ölkəyə yeni bir müharibə yükləyəcək.”

Təhlükəsizlik qurumlarına yaxın olan “Khabar Online” xəbərdarlıq edir ki, müqavilədən çıxmaq İran üçün baha başa gələcək, lakin əlavə edir ki, bu xərclər əldə ediləcək nəticəyə dəyər. Ən mühümü isə sayt qeyd edir ki, İranın siyasəti dəyişməyib — baxmayaraq ki, regional siyasətdəki dəyişikliklər İranın nüvə silahlarına dair siyasətinin dəyişməsinə gətirib çıxara bilər.

Nəzərə alınmalı üç yeni dəyişən var. Birincisi, Xameneidə atasının ehtiyatlılığı yoxdur; ikincisi, İran son iki müharibənin nəticəsində özünü açıqda qalmış sayır, eyni zamanda qəti qələbə təmin olunmadığı üçün bu gün ABŞ-ın çəkindirmə gücünün daha zəif olduğuna inanır; üçüncüsü, rejim elitasının aşağı səviyyələrində ictimai rəy nüvə silahının yayılması istiqamətinə doğru gedir. Hazırda idarəetmədə olan köhnə nəsil — Rzai və Ərağçi kimi — hələ bu ideyanı dəstəkləməyib, lakin rejimin qalan hissəsinin təzyiqi altında bunu etməyə məcbur qala bilərlər.