Türkiyə ABŞ dövlət katibinin Afinadan verdiyi mesajları necə oxudu?

Afinaya səfəri zamanı ABŞ dövlət katibi Marco Rubio 2026-cı il oktyabrın 7-də Akropolun qarşısındakı Pnyksdə, həvari Pavelin qədim afinalılara İncil təbliğ etdiyi yerdən cəmi bir neçə metr aralıda təsirli çıxış edib. ABŞ dövlət katibi Yunanıstanı Qərbin tarixi irsinin və müasir strateji əməkdaşlığının mərkəzində təqdim edib.

Rubio Tramp administrasiyasının milli güc, suverenlik və Qərbin yenilənməsi barədə baxışını əsaslandırmaq üçün qədim Yunanıstan irsinə istinad edib. O, yunan ənənəsini borc hissi, mükəmməlliyə canatma və vətəni müdafiə etməyə hazır olmaqla əlaqələndirib. Rubio Yunanıstanı nümunəvi müttəfiq kimi təqdim edib və Avropanı onun örnəyini izləməyə çağırıb. Sadə desək, o, Afinanı müdafiə, enerji və sərhəd idarəçiliyi sahələrində həll təklif edən tərəfdaş kimi göstərib.

Bu, Türkiyəyə dolayı mesaj idi: ABŞ Yunanıstanın dəyərini yalnız Ankaraya qarşı tarazlaşdırıcı amil kimi deyil, özlüyündə də tanıyır. Bu, həm də göstərir ki, təkcə coğrafiya və hərbi ölçü kiməsə müstəsna imtiyazlı münasibət qazandırmağa yetmir. Yunanıstan etibarlılığını təsdiqləyib və onun enerji ilə müdafiə tərəfdaşlıqlarında iştirakı Türkiyənin özünü əvəzolunmaz vasitəçi kimi təqdim etmək imkanını məhdudlaşdıran alternativlər yaradır.

Yunanıstanla Kipr arasındakı elektrik interkonnektor kabeli bu münasibətin praktiki sınağıdır. Birgə mətbuat konfransında Rubio enerji layihələrinin uğurla başa çatmasına dəstəyini ifadə edib, ancaq Türkiyə ilə açıq qarşıdurmaya getməyib, həssas məsələləri qapalı diplomatik müzakirələrə yönəldib.

Rubio Alexis Papachelas-a Kathimerini üçün verdiyi müsahibədə daha açıq danışıb. O, Yunanıstan-Türkiyə münaqişəsini ağlasığmaz sayıb və kabel məsələsi üzrə diplomatik təmas planlarını açıqlayıb. Vaşinqton layihənin həm də öz maraqlarına xidmət etdiyini qəbul edir. Bununla belə, münaqişənin qarşısını almaq, onu yaradan məcburetmənin də qarşısını almaq demək olmalıdır. Əks halda, sakitliyin qorunması sonda onu pozmaqla hədələyən aktoru – Türkiyəni – mükafatlandıra bilər.

Türkiyə mediasının səfəri necə işıqlandırması Ankaranın bu mesajı aldığını göstərir.

Hürriyet Rubionu Afinanın Ankaraya qarşı son ümidi kimi təqdim edib. Milliyet ABŞ dövlət katibinin Yunanıstanla bağlı təriflərinə fokuslanıb, hökumətyönlü Türkiye isə hələ oktyabrın 5-də Türkiyənin müdafiə sənayesini və Ankaranın Avropa tərəfdaşlıqlarını qabardaraq yunan strategiyasını uğursuzluq kimi göstərməyə çalışmışdı. Haber abd Cumhuriyet diqqəti etiraz aksiyalarına yönəldib, Rubionun qarşılanmasını böyük şok kimi təqdim edib. Millətçi Aydınlık ABŞ–Yunanıstan oxunun güclənməsini Türkiyəyə qarşı addım kimi qiymətləndirib və Şaquli Dəhlizi Türkiyənin enerji təsirinin azalması ilə əlaqələndirib.

Daha çox diqqət çəkən isə Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin kəşfiyyat idarəsinin keçmiş rəisi Gürsel Tokmakoğlunun The Independent qəzetinin Türkiyə nəşrindəki təhlilidir. O, çıxışı antitürkiyə doktrinası kimi təqdim etməsə də, daha geniş tərəfdaşlığın Türkiyənin sövdələşmədə üstünlüklərini məhdudlaşdırdığını dəyərləndirib. Türkiyə mətbuatındakı reaksiyalar səfərin və çıxışın Ankaranı nə qədər narahat etdiyini aydın göstərir, xüsusən də Rubionun turuna Türkiyəyə dayanacaq daxil edilmədiyi fonunda.

Bununla belə, mənzərənin başqa tərəfi də var. Rubionun Pnyksdəki çıxışı günü iki silahlı F-16, bir CN-235 və üç silahsız Türkiyə dronu Afina Uçuş Məlumat Regionunda Yunanıstanın milli hava məkanını dörd dəfə, hava hərəkəti qaydalarını isə üç dəfə pozub — bir gün əvvəl isə hava məkanının 15 pozuntusu qeydə alınmışdı. ABŞ bu davranışı ciddi qəbul etməlidir. Türkiyə təyyarələri ABŞ dövlət katibi Afinada olarkən Yunanıstanın hava məkanını pozursa, Vaşinqton bu reaksiyaya laqeyd qala bilməz.

Rubio suverenlikdən və etibarlı müttəfiqliklərdən danışıb. ABŞ-ın baş diplomatının Afinaya səfəri günü Türkiyənin Yunanıstana qarşı təxribatçı hava məkanı pozuntuları onun etibarlılığına dair inam yaratmaqdan uzaqdır. Bu, açıq şəkildə onu göstərir ki, Ankara “Mavi Vətən” doktrinasında və Türkiyə-Liviya Anlaşma Memorandumunda ifadə olunan revizionist siyasətindən, həmçinin Egey dənizi və Şərqi Aralıq dənizindəki qanunsuz iddialarından əl çəkmək niyyətində deyil.